Cumalıkızık Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

Cumalıkızık’a gelenlerin çoğu sarıya, mora, maviye boyanmış evlerin arasındaki dar taş sokakları ve kahvaltı sofralarını hatırlar. Bu köyü 2014’te Bursa’nın sultan külliyeleriyle birlikte Dünya Mirası yapan ise görünüşünden çok işlevi oldu. UNESCO’ya göre Cumalıkızık, erken Osmanlı Bursa’sını besleyen kırsal sistemin en iyi korunmuş örneği. Köyün gelirleri yüzyıllar boyunca kentteki bir külliyeye aktı. Bu sayfa bu ilişkiyi, köyün adının hikâyelerini ve bugün sokaklarında neye bakabileceğinizi anlatıyor. Bursa’nın genel tarihi için Tophane Surları tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Kızık köyleri ve adın hikâyesi

Kültür Portalı’na göre Uludağ’ın kuzeydeki dik etekleri ile vadiler arasına sıkışmış köylere “kızık” denirdi. Köyler de birbirinden ayırt edilmek için ek adlar aldı. Dereye yakın olanı Derekızık, fidye vereni Fidyekızık, toplu halde cuma namazı kılınanı Cumalıkızık oldu. Türkçe Vikipedi bugün yaşayan beş Kızık köyünü sayıyor: Cumalıkızık, Değirmenlikızık, Fidyekızık, Hamamlıkızık ve Derekızık. Melda Medine Güleç’in 2011’deki çalışması ise Uludağ eteklerinde kurulmuş yedi Kızık köyünden söz ediyor. Köy sayısı konusunda kaynaklar birbirini tutmuyor.

“Kızık” sözcüğünün bir başka kökü de var. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde Faruk Sümer’in maddesine göre Kızık, Oğuz boylarından birinin adı. İngilizce Vikipedi ve Güleç, köyü kuranların bu boydan geldiğini yazıyor. Adın kökenine dair halk arasında anlatılan birkaç hikâye de var. Güleç’in aktardığı bir rivayete göre köy önce, camisi olan köy anlamında “Camilikızık” diye anılıyordu. Camisi olmayan Kızık köylerinin halkı cuma namazına buraya geldiği için ad zamanla Cumalıkızık’a döndü. Türkçe Vikipedi’nin aktardığı bir başka söylenceye göre adı Osman Bey verdi, çünkü köy bir cuma günü kurulmuştu. Kızık beyinin yedi oğlunun yedi kızla evlendirilip yedi köyün kurulduğu anlatısı da bu türden. Bunlar belgeye dayanmayan halk anlatıları.

Bir vakıf köyü

Köyün tarihine dair en sağlam bilgi bir vakıf belgesinden geliyor. Güleç, Oğuzoğlu ve Dostoğlu’nun çalışmalarına dayanarak, Kızık köylerinin bölgeye ne zaman yerleştiğine dair en belirleyici kanıtın 1339 tarihli Orhan Gazi Vakfiyesi olduğunu yazıyor. Bu vakfiyede köyün adı “Kızık Şıhlar” olarak geçiyor ve Kızık köyleri Orhan Gazi’nin imaretine vakfedilmiş görünüyor. 1339, Orhan Gazi’nin Bursa’da kurduğu ilk külliyenin kitabesindeki yıla denk düşüyor (bkz. Orhan Gazi Camii tarihi).

Vakıf köyü olmak, köyün gelirlerinin kalıcı olarak bir kuruma, burada kentteki külliyeye bağlanması demekti. UNESCO’nun Dünya Mirası değerlendirmesinde Cumalıkızık’ın tarihî belgelere göre Orhan Gazi Külliyesi’ne gelir sağlamak amacıyla vakfedildiği belirtiliyor. Bursa Alan Başkanlığı da köyün “külliyelerin ve ilk başkentin inşası için gelir” oluşturduğunu yazıyor. Güleç’e göre köy vakıf köyü olduğu için kayıtlarda “serbest” olarak geçiyordu ve gelirlerini yalnızca vakfın mütevellisi toplayabiliyordu. UNESCO bu ilişkiyi Bursa’nın kuruluş modelinin parçası sayıyor. Sultanlar kentin tepelerine cami, medrese, hamam ve imaretten oluşan külliyeler kurdu. Bu külliyelerin giderleri kısmen Cumalıkızık gibi vakıf köylerinin gelirleriyle karşılandı.

Evler ve sokaklar: neye bakmalı?

Bugün görülen evlerin 14. yüzyıldan kaldığını düşünmemek gerek. Kaynaklar evlere tek tek yapım tarihi vermiyor. Köyün dokusu eski, evler ise yüzyıllar içinde yapılıp yenilendi. İngilizce Vikipedi köyde 270 tescilli tarihî yapı bulunduğunu, bunların 180’inin hâlâ konut olarak kullanıldığını yazıyor.

• Ev planı: Kültür Portalı’na göre evler moloz taş, ahşap ve kerpiçten, genelde üç katlı ve alaturka kiremit çatılı. Sokaktan doğrudan ya da yüksek duvarlı bir dış avludan “hayat” denen taş döşeli iç mekâna girilir. Zemin katta depo, mutfak, ahır, kümes, ocak ve fırın var. Alçak tavanlı birinci kat kışlık, ikinci kat yazlık bölüm. Sokağa uzanan en özenli oda, “baş oda”.
• Kapılar ve pencereler: Çift kanatlı, çoğu ceviz ağacından kapılar dövme demir kuşaklar ve iri başlı çivilerle tutturulmuş. Kulplar ve tokmaklar da dövme demir. Üst kat pencereleri kafesli ya da cumbalı, böylece sokaktan ev içi görülmüyor.
• Renkler: Ahşap bölümler genellikle boyasız bırakılmış, duvarlar sarı, beyaz, mor ve maviye badanalı.
• Cami: Köy meydanındaki ahşap revaklı caminin direkleri, başlıkları ve kalem işleri dikkat çekici. Kültür Portalı camiyi 17. yüzyıla tarihlendiriyor, İngilizce Vikipedi ise 1396 yılını veriyor. Kaynaklar burada ayrışıyor.
• Hamam, çeşme ve mezarlık: Türkçe Vikipedi’ye göre tek kubbeli hamam ve caminin yanındaki Zekiye Hatun Çeşmesi Osmanlı döneminden. Kültür Portalı köyün kuzeyindeki Koca Mezarlık’ta Osmanlı mezar taşlarının görülebildiğini yazıyor.
• Bizans izi: Kültür Portalı’na göre köyün güneydoğusundaki Ihlamurcu mevkiinde bir Bizans kilisesinin kalıntısı bulundu. Bazı mimari parçaları Bursa Arkeoloji Müzesi‘nde saklanıyor.
• Etnografya Müzesi: Köy girişindeki anıt çınarların yanında. Türkçe Vikipedi’ye göre 2014’te açılan müzede köy halkının kullandığı tarım aletleri ve ev eşyaları sergileniyor.

Korumadan Dünya Mirasına

Güleç’e göre köy 1980’de Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından koruma altına alındı. 1987’de Bursa’nın büyükşehir olmasıyla Yıldırım Belediyesi’nin sınırlarına katıldı. İngilizce Vikipedi köyün turist almaya 1980’lerde başladığını, 2000’lerden sonra ziyaretçi sayısının hızla arttığını yazıyor. Tarihî dokusu nedeniyle köy birçok dizi ve filme sahne oldu. Türkçe Vikipedi bunlar arasında “Kurtuluş”, “Kuruluş” ve “Kınalı Kar” dizilerini sayıyor.

Cumalıkızık 2000’de UNESCO’nun Geçici Listesi’ne girdi. 22 Haziran 2014’te Katar’ın başkenti Doha’da toplanan Dünya Mirası Komitesi’nin 38. oturumunda “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” adıyla listeye alındı. Alan, Bursa’daki külliye ve hanlar bölgelerinden oluşan yedi bileşen ve Cumalıkızık ile birlikte sekiz parçadan oluşuyor. UNESCO, Cumalıkızık’ı bu sistemin kentin kırsal desteğini gösteren tek köyü ve Bursa’daki en iyi korunmuş vakıf köyü olarak tanımlıyor. Değerlendirmede, sistemin bir parçası olan öteki köylerin büyük ölçüde kaybolduğu, Cumalıkızık’ın bunların en iyi korunmuş örneği olduğu belirtiliyor.

Bugün Cumalıkızık’ı gezerken

Cumalıkızık bir müze değil, içinde insanların yaşadığı bir yerleşim. İngilizce Vikipedi’ye göre 2022’de nüfusu 707 kişiydi. Evlerin bir bölümü pansiyon, kahvaltı salonu ve hediyelik eşya dükkânı olarak işletiliyor, meydanda ve sokak tezgâhlarında yöresel ürünler satılıyor. Hafta sonları köy çok kalabalık oluyor. Sakin bir gezi için hafta içi sabahları tercih edin. Kentten metroyla Değirmenönü’ne gidip minibüsle köye geçebilir ya da Ankara yolu üzerinden araçla ulaşabilirsiniz. Haziranda köyde ahududu festivali düzenleniyor. Sokaklar dar ve yer yer dik, rahat ayakkabı işinizi kolaylaştırır. Evlerin çoğu özel konut olduğu için kapı ve pencerelerin önünde fotoğraf çekerken sakinlerin mahremiyetine dikkat edin.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Bursa and Cumalıkızık: the Birth of the Ottoman Empire” — üstün evrensel değer, ölçütler, vakıf köyü tanımı (2 Ekim 2026’da erişildi).
• Güleç, Melda Medine (2011). “700 Yıllık Tarihi Geçmişe Sahip Bursa Cumalıkızık Köyü Alan Araştırmasının Sosyolojik Analizi”. U.Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/20: 35-.
• Kültür Portalı, “Cumalıkızık Köyü” (Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklı; 30 Eylül 2026’da güncellenmiş).
• Bursa Büyükşehir Belediyesi Alan Başkanlığı, “Cumalıkızık Köyü”.
• Sümer, Faruk. “Kızık”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
• Cumalıkızık (Türkçe) ve Cumalıkızık (İngilizce), Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası