Umurbey Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

Gemlik’in hemen yanında, zeytinliklerle çevrili bir yamaçta kurulu Umurbey, Türkiye’nin üçüncü cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın doğduğu yer olarak tanınıyor. Yerleşimin kendi tarihi ise Osmanlı’nın bu kıyılara yerleştiği döneme kadar gidiyor. Kaynaklar sınırlı ve yerleşimin kuruluşu konusunda yerel anlatılar birbirinden ayrışıyor. Bu sayfa bilinenleri ve tartışmalı noktaları özetliyor.

Umur Bey kimdi?

Yerleşim adını Umur Bey adlı bir Osmanlı beyinden alır. Ama bu Umur Bey’in kim olduğu ve köyün nasıl kurulduğu hakkında birden fazla anlatı var. Bursa tarihçisi Raif Kaplanoğlu’nun aktardığına göre köylülerin anlatımı, Lala Şahin Paşa’nın torunu Musa Bey’in oğlu Umur Bey’in 1468’de kendi malikânesi olan Balabancık, Kaşça, Akköy ve Yazır adlı dört küçük köyü birleştirerek Umurbey’i kurduğu yönündedir. Kaplanoğlu, Umur Bey’in Lala Şahin Paşa’nın torunu Bâli Bey’in oğlu olduğunun da söylendiğini ve Bursa tarihçisi Kepecioğlu’nun Umur Bey’in bu köye gömüldüğünü yazdığını ekliyor.

Dergi Bursa’daki bir başka anlatıya göre ise yerleşim, Osmanlıların uzun süren Gemlik kuşatması sırasında çevrede kurduğu çadır köylerinden doğdu. Kuşatmaya katılan komutanların adlarını taşıyan bu köyler yaklaşık yüz yıl sonra Umur Bey tarafından birleştirildi. Türkiye’nin Kırsal Mimarlık Atlası ise yerleşimin kuruluşunu 15. yüzyılın başına yerleştiriyor. Kaplanoğlu, tahrir defterlerinde Kozca adıyla geçen köyün Umurbey olması gerektiğini düşünüyor. Kozca Türkçede “cevizlik” anlamına geliyor. Köyün Umur Bey’in Bursa’daki mescidinin vakıf köyü olduğuna dair bir kayıttan da söz ediyor. Kaplanoğlu’na göre Umur Bey köyde bir hamam yaptırdı ve Beyler Mezarlığı’ndaki iki mezardan biri ona ait.

Umurbey’in üst kesimindeki Aytepe’de bir yatır da var. Yerel anlatılarda bu yatır, Osmanlıların ilk denizcilerinden Kara Ali’ye bağlanıyor. Kara Ali’nin kimliği ve Umur Bey ile akrabalığı konusunda yerel kaynaklar birbiriyle çelişiyor.

Zeytin, ipek ve rüştiye

Umurbey’in ekonomisi yüzyıllardır zeytine dayanıyor. Kaynaklara göre Gemlik zeytini olarak bilinen ince kabuklu, küçük çekirdekli siyah sofralık zeytinin yaklaşık beşte biri Umurbey’de yetişiyor. Kırsal Mimarlık Atlası’na göre bölgenin geçmişteki geçim kaynaklarından biri de ipekböcekçiliğiydi ve bu iş kolu evlerin biçimini etkiledi. Kaplanoğlu Umurbey’i Gemlik ve Bursa’nın en zengin köylerinden biri olarak tanımlıyor. 1908 tarihli salnamede köyde 399 hane vardı.

Köyde 19. yüzyılda bir rüştiye, yani ortaokul düzeyinde bir okul açıldı. Kaynaklar bunun Bursa merkezinden sonra açılan ikinci rüştiye olduğunu belirtiyor. Açılış tarihi için Türkçe Vikipedi 1865, Dergi Bursa 1875 veriyor. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra Plevne’den gelip Umurbey’e yerleşen Abdullah Fehmi Bey bu okulda öğretmenlik ve müdürlük yaptı. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), onun Umurbey’de başöğretmenlik, bir ara da Gemlik müftülüğü yaptığını yazıyor.

Celal Bayar’ın köyü

Abdullah Fehmi Bey’in oğlu Mahmud Celaleddin, sonraki adıyla Celal Bayar, 1883’te Umurbey’de doğdu. Doğum günü DİA’da 15 Mayıs, Türkçe ve İngilizce Vikipedi’de 16 Mayıs olarak geçiyor. Bayar ilk ve orta öğrenimini babasının yanında, Umurbey’de yaptı. Millî Mücadele’de Ege’de örgütlenmede görev aldı, Atatürk döneminin son başbakanı oldu ve 1950-1960 arasında cumhurbaşkanlığı yaptı. 22 Ağustos 1986’da İstanbul’da öldü ve vasiyeti üzerine doğduğu Umurbey’e gömüldü.

Kaplanoğlu’na göre işgal yıllarında köy tahribat gördü, ama felaketi görece ucuz atlattı. Umurbey 1952’de belediye kurularak belde oldu. İlk belediye başkanı Zühtü Mehmet Çırgan’dı. Türkçe Vikipedi’nin aktardığı tez ve makalelere göre Bayar, bakanlığı döneminde köye içme suyu getirtti ve Gemlik yolunu yaptırdı. Cumhurbaşkanlığı döneminde ise köyün Gemlik’e bakan yamacında “Celal Bayar Evleri” denen, aynı tipte bahçeli evlerin yapımına ön ayak oldu.

Vakıf müzesi, anıt mezar ve doğum evi

Kültür Portalı’na göre Celal Bayar Vakfı Müzesi’nin temeli 1967’de atıldı. Vakıf, Gemlik Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 11 Temmuz 1968 tarihli kararıyla tescil edildi. Müze 26 Ağustos 1970’te açıldı. Müzede İkinci Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e uzanan döneme ait anı eşyaları ve belgeler, Bayar’ın Atatürk ve silah arkadaşlarıyla fotoğrafları ve cumhurbaşkanlığı döneminde aldığı armağanlar sergileniyor. Kütüphanede 20.000’i aşkın kitap, yazma, gazete ve fotoğraf var.

Bayar 1986’da önce vakıf müzesinin bahçesine defnedildi. Kaynaklara göre naaşı, devletin 1990’da yaptırdığı anıt mezara taşındı. Anıt mezar meydanın kuzeydoğusunda, müzenin yanında.

Bayar’ın doğduğu ev, meydanın yukarısındaki üç katlı ahşap bir ev. Kültür Portalı bu evi 19. yüzyıl mimarisini yansıtan bir yapı olarak tanımlıyor. Evdeki restorasyon 2022’de sürüyordu ve basına yansıyan gecikmeler gündeme gelmişti. Restorasyonu tamamlanan ev, Bayar’ın ölümünün 40. yılında, 22 Ağustos 2026’daki anma töreninin ardından müze olarak ziyarete açıldı.

Ahşap evler

Umurbey’in eski evleri bitişik nizamda, ahşap karkas ve kerpiç ya da tuğla dolgu tekniğiyle yapılmış. Kaynaklara göre köyde 53 tescilli sivil mimarlık örneği var. Bunlardan biri, 1990’da tescillenen Çırganlar Evi. Kırsal Mimarlık Atlası’na göre farklı dönemlerde bir araya gelen birkaç yapıdan oluşan ev 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıla tarihleniyor ve bugün harap durumda. Ev 1999-2002 arasında kapsamlı biçimde belgelendi.

Bugün Umurbey’i gezerken

Ziyaret meydanda başlar. Burada kahvehaneler, cami, Atatürk ile Celal Bayar’ı birlikte gösteren bir heykel ve anıt mezar bulunuyor. Vakıf müzesi ve kütüphanesi anıt mezarın yanında. Meydandan yukarı yürüyünce, sokağın köşesinde Bayar’ın doğduğu ev karşınıza çıkar. Ahşap evlerin çoğu konut olarak kullanıldığı için dışarıdan izlenebiliyor. Aytepe mesire yerinden körfezi ve İznik Gölü tarafını görmek mümkün. Müzelerin ziyaret gün ve saatleri için ziyaretten önce Celal Bayar Vakfı’na danışmak yararlı olur.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Kaplanoğlu, Raif. “Umurbey (Gemlik)”, Bursa.com yerleşim ansiklopedisi (arşiv kopyası) — kuruluş anlatıları, Kozca adı, hane sayısı, tescilli evler.
• Dursun, Davut (1992). “Bayar, Celâl”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 216-218 — doğum, aile, öğrenim.
• Kültür Portalı, “Celal Bayar Müzesi” ve “Gemlik Celal Bayar Müzesi” (2 Ekim 2026’da erişildi).
• TMMOB Mimarlar Odası, Türkiye’nin Kırsal Mimarlık Atlası, “Bursa/Gemlik/Umurbey Kırsal Mimarlık Örneği: Çırganlar Evi” (2025).
• Dergi Bursa, “Gemlik Körfezi’ne Kuşbakışı: Umurbey” (21 Temmuz 2017).
• Bursa Saati, “Bursa’da Celal Bayar’a vefa: Doğduğu ev müze olarak açıldı” (22 Ağustos 2026); Genç Gazete, “Celal Bayar vefatının 40’ıncı yılında Umurbey’de anılacak” (13 Ağustos 2026); Halk TV, “Validen Celal Bayar’ın evinin restorasyonunun gecikmesine tepki” (9 Mayıs 2022).
• Umurbey, Gemlik ve Celâl Bayar (Türkçe), Celal Bayar (İngilizce), Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası