Tophane Surları Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

Bursa’nın ovaya bakan en yüksek sekisinde, saat kulesinin ve iki türbenin çevresinde dolaşırken ayağınızın altındaki kayalık, kentin iki bin yılı aşkın geçmişinin başladığı yerdir. Bursalıların bugün Tophane ya da Hisar dediği bu alan, Antikçağ’da Prusa’nın kalesiydi. Bizans’ta kentin kendisi bu surların içinden ibaretti. 1326’da Osmanlıların eline geçtiğinde beyliğin ilk büyük şehrinin çekirdeği oldu. Surların bir bölümü bugün evlerin temeline karışmış, bir bölümü park duvarı olmuş, bir bölümü de son yirmi yılda yeniden örülmüş durumda. Bu sayfa hem surların hikâyesini hem de Bursa’daki öteki tarihî yapıların arka planı olan kent tarihini anlatıyor.

Prusa: Uludağ’ın eteğindeki kale

Bursa adı, Antikçağ’daki Prusa adından gelir. Kent, aynı adı taşıyan öteki Prusa’lardan ayırt edilmek için “Prusa ad Olympum”, yani “Olympos’un (Uludağ’ın) yanındaki Prusa” diye anılırdı. Kuruluşu ise tartışmalıdır. Uludağ Üniversitesi’nden arkeolog Mustafa Şahin, antik yazarların farklı şeyler söylediğini özetliyor. Coğrafyacı Strabon kenti, Lidya Kralı Kroisos’a ya da Pers Kralı Kyros’a karşı savaşmış bir Prusias’ın kurduğunu yazar. Plinius ise kuruluşta Kartacalı komutan Hannibal’ın payından söz eder. Hannibal, Romalılara yenildikten sonra Bithynia Kralı I. Prusias’a sığınmıştı. Şahin’e göre kentin sikkeleri ve yazıtları I. Prusias’ı kurucu olarak anıyor, bu yüzden kenti kurmasa bile ona adını veren kişinin o olduğu güçlü bir olasılık. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde Halil İnalcık da Bithynia krallarının kenti, bugünkü hisarın yerindeki daha eski bir yerleşimin üzerine yeniden kurduğunu aktarıyor. Tophane’deki kazılarda çok daha eski buluntuların ele geçtiği de belirtiliyor.

Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı Alan Başkanlığı, surla çevrili kentin kuruluşu için MÖ 185 yılını veriyor. Türkçe Vikipedi aynı tarihi “varsayılıyor” diyerek aktarıyor ve kalenin ilk planının Hannibal’a atfedildiğini ekliyor. Yani bu tarih bir kitabeden değil, antik anlatılar ile kralın saltanat yıllarından çıkarılmış bir tahmindir.

Bithynia Krallığı’nın MÖ 74’te Roma’ya geçmesiyle Prusa, Bithynia ve Pontus eyaletinin bir kenti oldu. Kentin en ünlü yerlisi, 1. ve 2. yüzyılda yaşamış hatip Dion Khrysostomos’tur. Şahin’e göre Dion, halkın büyük bölümünün sur dışındaki evlerde yaşadığını yazar. Yani Roma Prusa’sı yalnız bu sırttan ibaret değildi. Bugün ayakta olan duvarların büyük bölümü ise daha geç bir tarihe aittir. 3. yüzyılın ortasında Karadeniz’in kuzeyinden gelen Gotlar Bithynia kentlerini yağmaladı. Şahin ile Türkçe Vikipedi, bugün kenti çeviren sur duvarlarının bu saldırılardan sonra örüldüğünü yazıyor. Bu duvarların Hellenistik dönemin surlarıyla ne kadar örtüştüğü ise hâlâ yanıt bekleyen bir soru.

Bizans’ta bir kale-kent

Feyza Durmuşlar ile Eti Akyüz Levi’nin 2024 tarihli çalışması, Bizans Prusa’sının yüzyıllar boyunca surların içinde, kendi kabuğuna çekilmiş bir kale-kent olarak yaşadığını anlatıyor. Bu dönemde surların içine ayrıca bir iç kale ve tekfur sarayı eklendi. Kentte manastırlar ve kiliseler yükseldi. Bunlardan ikisinin yeri bugün Osman Gazi ve Orhan Gazi’nin türbeleridir.

DİA’daki “Bursa” maddesine göre kent 7. yüzyıldan itibaren zaman zaman Arap ordularının, sonra da Türklerin saldırısına uğradı. Selçuklu Sultanı Süleyman Şah, 1080’de İznik’i aldıktan hemen sonra Bursa’yı da fethetti. Kent 1113’te bir kez daha Türklerin eline geçti, ama kısa süre sonra İmparator Aleksios Komnenos tarafından geri alındı ve Osmanlıların gelişine kadar Bizans’ta kaldı. İngilizce Vikipedi, Bizans tarihçisi Niketas Khoniates’e dayanarak 1184’teki bir iç savaş kuşatmasını da anlatıyor. İmparator Andronikos Komnenos’a karşı ayaklanan kenti Khoniates “güzel kuleli, güneyde çifte sura sahip” bir şehir olarak tarif eder. Surun bir bölümü kuşatma makineleriyle yıkılınca kent düştü ve ağır bir cezaya çarptırıldı. Güneydeki çifte sur hattı bugün de bu kalenin en dikkat çekici özelliğidir.

Uzun kuşatma ve 6 Nisan 1326

Osmanlılar Bursa’yı bir hücumla değil, yıllar süren bir ablukayla aldı. Kuşatmanın başlangıcı için kaynaklar farklı tarihler veriyor. İnalcık, DİA’daki “Osman I” maddesinde Osmanlı menkıbelerine göre Bursa’nın Dimbos Savaşı’ndan sonra, 1303’te abluka altına alındığını aktarıyor. Aynı ansiklopedinin “Bursa” maddesi Dimbos’taki yenilgiyi 1308’e koyuyor. Bazı yayınlar ise fiilî kuşatmayı 1317’den başlatıyor. Bu sayfada üç tarih de yan yana veriliyor.

Osman Bey, surları aşacak kuşatma araçlarına sahip olmadığı için kentin çevresine “havale” denen iki küçük hisar yaptırdı. Âşıkpaşazâde’ye dayanan anlatıma göre bunlardan biri kaplıcalar tarafındaydı ve başına yeğeni Aktimur getirildi. Öteki doğu tarafındaydı ve Balabancık adlı bir komutana verildi. Kentin dışarıyla bağı kesildi. DİA’ya göre on yıldan fazla süren abluka halkı açlığa sürükledi.

Kentin teslimi 2 Cemâziyelevvel 726’da, yani 6 Nisan 1326’da gerçekleşti. İnalcık’ın aktardığı Âşıkpaşazâde rivayetine göre tekfur kenti bırakınca “Pınarbaşı’nda Ahî Hasan çıktı, burç üzerinde muhkem durdu” ve Müslümanlar kente girdi. DİA’ya göre Bizanslı komutanın İstanbul’a gitmesine izin verildi. Teslimi sağlayan danışmanı ise kentte kalıp Osmanlı hizmetine girdi. Bursa metropolitinin de görevini sürdürmesine izin verildi. Rum halk kalenin aşağısındaki semtlere yerleştirildi, kale içine yalnız Türkler yerleştirildi.

Osman Bey’in kentin düşüşünü görüp görmediği tartışmalıdır. Osmanlı rivayeti onun Orhan kenti kuşatırken öldüğünü söyler. İnalcık ise vakfiye kayıtlarına dayanarak ölüm yılını 1324 olarak veriyor. Naşının Bursa’ya taşınması ve türbesi için Osman Gazi Türbesi tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Hisar’dan çarşıya: Osmanlı’nın ilk büyük şehri

Orhan Bey, kale içindeki bir manastırı camiye çevirtti ve ovaya bakan noktada “Bey Sarayı” denen bir saray yaptırdı. DİA’ya göre bu yer bugün Tophane adıyla anılan alandır. Orhan, ilk gümüş akçesini de 1327’de Bursa’da bastırdı. Asıl büyük adım ise surların dışına atıldı. 1339-1340’ta kalenin doğusunda, Gökdere’nin yatağı değiştirilerek kazanılan arazide cami, medrese, imaret, hamam ve handan oluşan bir külliye kuruldu. Bu külliye Bursa’nın çarşı merkezinin çekirdeği oldu (bkz. Orhan Gazi Camii tarihi).

Bursa’nın Osmanlıların “ilk başkenti” olduğu sık tekrarlanır. UNESCO da alanı bu ifadeyle tanımlıyor. İnalcık’ın “Orhan” maddesi ise Bursa’dan önce Bilecik ve Yenişehir’in beyliğin merkezi olarak kullanıldığını hatırlatıyor. Kısacası Bursa, Osmanlıların ele geçirdiği ilk büyük surlu şehir ve uzun süre hanedanın asıl merkeziydi.

Sonraki sultanlar kenti tepelere yayılan külliyelerle büyüttü. UNESCO’nun tanımıyla Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad’ın beş külliyesi kentin sınırlarını belirledi. Batıda Çekirge’deki Hüdavendigâr Külliyesi, merkezde 1399’da biten Ulu Cami bu dönemin işidir. 1330’ların başında kente gelen İbn Battûta, Bursa’yı güzel çarşıları ve geniş caddeleri olan bir şehir olarak anlatır. Gezginin ziyaret yılı kaynaklarda 1331, 1332 ya da 1333 diye geçiyor.

Kentin ve surların en zor yılları 15. yüzyılın başında yaşandı. 1402’de Ankara Savaşı’ndan sonra Timur’un askerleri Bursa’yı yağmaladı ve ateşe verdi. DİA’ya göre ilk Osmanlı padişahlarına ait belgelerin çoğu bu yangında yok oldu. 1413’te Karamanoğlu Mehmed Bey kenti kuşattı. Kültür Portalı’na göre bu tahribattan sonra surlar Hacı İvaz Paşa’ya onartıldı. Hisar Kapısı’ndaki kitabe, kapının 1418’de Çelebi Sultan Mehmed tarafından onartıldığını kaydeder. 1432’de gelen Bertrandon de la Broquière kalede yaklaşık bin ev saydı. 1640’ta gelen Evliya Çelebi iç kalede iki bin hane ve yedi mahalle olduğunu yazdı.

Başkentin önce Edirne’ye, sonra İstanbul’a geçmesiyle Bursa siyasi merkez olmaktan çıktı, ama ipek ticaretiyle zenginliğini sürdürdü. 1481’de Şehzade Cem burada kendini sultan ilan edip on sekiz gün hüküm sürdü. Kent 8 Temmuz 1920’de Yunan ordusu tarafından işgal edildi ve 11 Eylül 1922’de Türk ordusu tarafından geri alındı.

1855 depremi ve kaybolan kapılar

Surların ve Hisar’ın bugünkü görünümünü en çok değiştiren olay 28 Şubat 1855 depremiydi. 11 Nisan’da büyük bir artçı deprem izledi. Türkçe ve İngilizce Vikipedi’ye göre iki depremde toplam yaklaşık 1.900 kişi öldü. Deprem sonrası çıkan yangınlarla birlikte kentin pek çok tarihî yapısı yıkıldı. Osman Gazi ve Orhan Gazi’nin türbeleri de bunların arasındaydı. Surların ve kapıların bir bölümü depremde yok oldu. Bir bölümü ise yol açma çalışmalarında “taş yığını” sayılıp kaldırıldı. Türkçe Vikipedi’ye göre hasarlı Saltanat Kapısı 1904’te dönemin valisince yıktırıldı.

Neye bakmalı?

• Sur hattının boyu: Alan Başkanlığı ve Kültür Portalı’na göre surların toplam uzunluğu yaklaşık 3,38 kilometre. Hat üzerinde on dört burç bulunuyor. Kuzey, doğu ve batıda dik traverten yamaçların üzerinde tek sur, düz ve savunması zor güneyde ise iç ve dış olmak üzere çifte sur var.
• Kapılar: Kaynaklar beş kapı sayıyor, ama adlarda ayrışıyor. Alan Başkanlığı Hisar (Saltanat), Kaplıca, Zindan, Pınarbaşı (Su) ve Yer Kapısı’nı veriyor. Türkçe Vikipedi’ye göre 2004’ten sonraki çalışmalarda Fetih (Su) Kapısı’nın küçük bir kır kapısı olduğu, iki sur arasına açılan Taht-ı Kale Kapısı’nın ise var olduğu anlaşıldı. Saltanat Kapısı, Yer Kapı ve Taht-ı Kale Kapısı 2000’li yıllarda restitüsyon projelerine göre yeniden inşa edildi. Gördüğünüz kapıların bir bölümü bu yeni yapımdır.
• Osmanlı burçları: Alan Başkanlığı’na göre Orhan Gazi döneminde surlar burçlarla güçlendirildi. Çakır Ağa Hamamı ile Tophane arasında biri silindir, biri dört köşe gövdeli iki büyük burcun kalıntısı bu döneme ait. Zindan Kapı’nın doğusundaki köşeli burç ise Kültür Portalı’na göre 1418’de Çelebi Mehmed’e yaptırıldı.
• Devşirme taşlar: Duvarlarda yer yer sütun gövdeleri, başlıklar ve yazıtlı bloklar görülür. Türkçe Vikipedi’ye göre bunlar, Fetret Devri’nden sonraki aceleli onarımlarda Roma dönemi yapılarından alınıp duvara örüldü.
• Bey Sarayı’nın son duvarı: Bizans tekfur sarayının yerindeki ilk Osmanlı sarayından neredeyse hiçbir şey kalmadı. 2014’teki restorasyon açıklamasında dönemin Büyükşehir Belediye Başkanı, saraydan geriye yalnız saat kulesine bakan doğu duvarının kaldığını söylemişti. Alanın bir bölümü bugün askerî tesis sınırları içinde.
• Tophane’nin manzarası: Surların kuzey kenarındaki terastan ova boyunca kentin Osmanlı dönemindeki büyümesini okuyabilirsiniz. Ulu Cami’nin yirmi kubbesi ve çarşı bölgesi hemen aşağıdadır.

Restorasyon ve UNESCO

Sur restorasyonu 2004’te Osmangazi Belediyesi’nin girişimiyle başladı. Kültür Portalı’na göre ilk 500 metrelik bölüm ile Saltanat Kapısı’nın projeleri 2005 başında koruma kurulunca onaylandı. Alan Başkanlığı çalışmaların 2006’dan itibaren etaplar halinde sürdüğünü yazıyor. Hisar’da Roma, Bizans ve Osmanlı kalıntılarının sergilendiği Arkeopark projesi de son yılların işi. Osmangazi Belediyesi Temmuz 2026’da bu alanın içinde bir kütüphane açtı.

Bursa, 2014’te “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi. Alan, Bursa’daki yedi bileşen ile Cumalıkızık köyünden oluşan sekiz parçalık bir dizi. Surların kendisi bu bileşenlerden biri değil. Ancak Tophane’deki Orhan Gazi Türbesi, hanlar bölgesi ve sultan külliyeleri listede. Cumalıkızık da UNESCO’ya göre Orhan Gazi Külliyesi’ne gelir sağlayan bir vakıf köyüydü.

Bugün Tophane Surları’nı gezerken

Surlar açık havada ve ücretsiz geziliyor. En kolay giriş, Atatürk Caddesi’nden yokuşla çıkılan Osmangazi Caddesi ve Saltanat Kapısı yönüdür. Yukarıda Tophane Parkı’nda Osman Gazi ve Orhan Gazi türbeleri ile Tophane Saat Kulesi bir arada. Buradan batıya, Hisar’ın dar sokaklarına doğru yürüyerek Yer Kapı’ya ve Zindan Kapı’ya ulaşabilirsiniz. Yokuşlar dik ve merdivenli, rahat ayakkabı işinizi kolaylaştırır. Gün batımında Tophane terası kalabalıklaşıyor.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• İnalcık, Halil (1992). “Bursa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 6, s. 445-449 — Prusa, Bizans dönemi, 6 Nisan 1326 teslimi, Bey Sarayı, akçe, Timur, La Broquière, Evliya, 1920-1922.
• İnalcık, Halil (2007). “Osman I” ve “Orhan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33 — Dimbos, havale kuleleri, Âşıkpaşazâde rivayeti, Osman’ın ölüm yılı, Yenişehir.
• Durmuşlar, Feyza ve Akyüz Levi, Eti (2024). “Çok Katmanlı Bir Yerleşimin Günümüzdeki İzleri: Bursa Hisar Bölgesi”. Journal of Humanities and Tourism Research 14/4: 481-504. DergiPark PDF.
• Şahin, Mustafa (2015). “Prusa ad Olympum’dan Bursa’ya”, Uludağ Üniversitesi Arkeoloji Bölümü.
• Bursa Büyükşehir Belediyesi Alan Başkanlığı, “Bursa Surları” (2 Ekim 2026’da erişildi).
• Kültür Portalı, “Bursa Surları” ve “Hisar (Saltanat) Kapısı”.
• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Bursa and Cumalıkızık: the Birth of the Ottoman Empire”.
• Bursa Kalesi, 1855 Bursa depremi (Türkçe) ve Prusa (Bithynia), Siege of Bursa (İngilizce), Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası