Alanya Tersanesi Tarihi

Son güncelleme: 15 Ekim 2026

Alanya’nın kıyısında, Kızılkule’den güneye doğru kayalıklar boyunca yürüyünce surun dibinde beş büyük kemerli ağız görünür. Bunlar, Anadolu Selçuklularından günümüze ulaşmış tek tersanenin gözleridir. Ceylan, Konyalı’yı izleyerek bu yapıyı Selçukluların yegâne ayakta kalan tersanesi olarak niteliyor. Kültür Portalı tersaneyi “Selçukluların Akdeniz ile tanışmalarını simgeleyen” yapı diye anıyor. Kentin Selçuklu tarihi ve Alâeddin Keykubad’ın Alâiye’yi neden bu kadar önemsediği Alanya Kalesi tarihi sayfasında anlatılıyor.

Bir sultanın deniz programı

I. Alâeddin Keykubad, 1221’de Alâiye’yi aldıktan sonra kenti hem kara hem deniz üssü haline getirdi. Kültür Bakanlığı’nın müze sayfası, tersanenin Selçukluların Sinop’tan sonraki ikinci tersanesi olduğunu ve Keykubad’a “İki Denizin Sultanı” unvanını kazandırdığını yazıyor. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Keykubad I” maddesi de Alâiye’de yaptırılan tersaneyi “Türk denizciliğinin ilk döneminde önemli bir yer” olarak anıyor. Ceylan’ın aktardığına göre Osman Turan, tersanenin öncelikle Akdeniz donanmasının gemilerini yapmak için kurulduğunu vurgular. Bölgenin Toros sedirleri ve ardıçları hem kereste hem gemi kalafatı için gereken katranı sağlıyordu.

Ne zaman yapıldı: 1227 mi, 1228 mi?

Tarih, tersanenin giriş kapısının üstündeki kitabeye dayanıyor. Ceylan “kitabesine göre 1227” diyor; TDV’nin “Alanya” maddesi ve Kültür Portalı da 1227’yi veriyor. Bazı tanıtım metinlerinde ise 1228 tarihi geçiyor. Fark büyük olasılıkla hicri yılın iki miladi yıla yayılmasından kaynaklanıyor, ama kitabenin hicri yılını doğrudan okuyan bir kaynağa ulaşamadık. Sıra şöyle görünüyor: önce 1226’da Kızılkule, ardından 1227’de Ehmedek ve tersane. İngilizce Vikipedi’nin Kızılkule maddesindeki “tersane 1221’den kalma” ifadesi ise fetih yılıyla karıştırılmış görünüyor.

Belediye metnine göre kapının 4 metre üzerindeki beş satırlık kabartmalı kitabe, sultanı “karanın ve iki denizin sultanı” diye över. Ceylan aynı unvanı kitabeden “Sultanü’l-ber ve’l-bahreyn ebü’l-feth Keykubad bin Keyhusrev” biçiminde aktarıyor. Kitabenin ilk satırında, iki rozetin arasında sultanın arması görülür.

Neye bakmalı?

• Beş göz: Belediyenin verdiği ölçülere göre yapı yaklaşık 57 metre uzunluğunda ve 40 metre derinliğinde. Her biri 7,70 metre genişliğinde beş tonozlu gözden oluşuyor; en uzun göz 43, en kısası 32 metre. Gözleri sivri kemerli duvarlar ayırır. Duvarlar kesme taş, kemer ve tonozlar tuğla. Tonozlardaki açıklıklar hem içeri ışık alır hem dumanın çıkmasını sağlar.
• Kıyıya oturan plan: Ceylan’a göre tersane, yüksek bir falezin önündeki dalga aşınım düzlüğü tesviye edilerek kuruldu. Yapı kaya kırımını azaltmak için farklı seviyelerde inşa edildi. Gözlerin kara tarafı kısmen çakıllı, kısmen kayadır. Tersaneye bitişik, kayaya oyulmuş bir depo tavandaki bir delikten ışık alır.
• Mescit ve yazıhane: Girişin sağındaki çıkıntılı oda mescit, solundaki beş pencereli oda tersane memurlarının yazıhanesiydi. Belediye metnine göre mescitteki konservasyon sırasında iki duvarda karşılıklı Zülfikar freskleri ortaya çıktı.
• Tatlı su kuyusu: Üçüncü gözün kara tarafında bir tatlı su kuyusu var. Gemi yapımı ve kışlaması sırasında su ihtiyacı yapının içinden karşılanıyordu.

Tophane: tersanenin bekçisi

Tersanenin güneybatısında, onu ve limanı karadan ve denizden koruyan kesme taş bir kule yükselir: Tophane. Kültür Portalı yapıyı 12×14 metre ölçülerinde, iki katlı ve dikdörtgen planlı olarak tanımlıyor ve tersaneyi güvence altına almak için yapıldığının “sanıldığını” yazıyor. Belediye metni yüksekliğini 19 metre veriyor ve iç düzenini anlatıyor. Kule tonozlu bir dehlizle ana sura bağlanır. Alt katta denize ve karaya açılan iki yüksek tavanlı oda ile halk arasında “şeytan deliği” denen uzun bir dehliz vardır. Üst katta muhafızların su ihtiyacını karşılayan bir sarnıç bulunur. Adı ateşli silahlar çağını çağrıştırsa da yapı Selçuklu tahkimat programının parçası sayılıyor. Kültür Bakanlığı’nın müze sayfası Tophane’yi Kızılkule ve tersaneyle aynı dönemin yapıları arasında sayıyor.

Selçuklu’dan sonra: Piri Reis’ten 1960’lara

Belediye metnine göre Piri Reis’in 16. yüzyıl başındaki Kitâb-ı Bahriye‘si kentin tersanesini ve limanını anlatır. Aynı metin, tersanenin bir deniz komutanının, yani emîrü’s-sevâhilin nezaretinde olduğunu, Karamanoğulları ve Alâiye beyleri döneminde de çalıştığını aktarıyor. TDV’ye göre 17. yüzyılda Alâiye sancakbeyi deniz seferlerine iki kadırga donatmak zorundaydı. Ceylan, Tuncer Baykara’nın bir belgeye dayanarak 19. yüzyılda da tersanenin faaliyette olduğunu ve Alanya’da gemi yapımının canlı kaldığını gösterdiğini yazıyor. Lloyd ve Rice’a göre yapı Cumhuriyet döneminde de bir süre tekne imalatında kullanıldı. Belediye metni bunun 1960’lı yıllara kadar sürdüğünü belirtiyor.

Kazılar ve su altı

Osman Eravşar’ın 2013-2022 dönemine ait kazı özetine göre tersane alanında, ilk sur hattının arkasındaki mekânların anlaşılır hale gelmesi için çalışıldı. Yan yana üç mekânın yalnız denize açıldığı, başka yönde açıklıkları olmadığı tespit edildi. Aynı dönemde su altında da belgeleme yapıldı. Kızılkule ile tersane arasında, iri blok taşlardan örülmüş, dikdörtgen planlı bir su altı yapısı saptandı. Bu yapının işlevi henüz yayımlanmış değil.

Bugün Alanya Tersanesi’ni gezerken

Alanya Belediyesi’nin tanıtımına göre tersane bugün denizcilik ve gemi konulu bir sergi olarak düzenlenmiş. Girişten itibaren ahşap bir yürüyüş yolu boyunca ilk gözde antik dönem bir vinç, ikinci gözde Osmanlı donanmasında ikmal için kullanılan çekevele tipi bir yelkenlinin kaplanmamış iskeleti, üçüncü gözde ana direk, tersane aletleri ve tatlı su kuyusu, dördüncü gözde antik çıpalar, beşincide seyir aletleri yer alıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze sitesinde tersane için ayrı bir kayıt bulunmadığından (2 Ekim 2026’da kontrol edildi) saat ve ücret vermiyoruz. Tersaneye kale eteğindeki kıyı yolundan ya da denizden ulaşılıyor. Giriş kapısının üstündeki kitabeye ve armaya bakmadan içeri girmeyin. Dönüşte Tophane’nin kesme taş kulesi ve Kızılkule aynı kıyı çizgisinde sıralanır.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Antalya gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Ceylan, Sadettin (2021). “Selçuklu Döneminde Alanya Şehrinin Fonksiyon Özellikleri”. Doğu Coğrafya Dergisi 46. DOI — kitabe, konum, Turan, Baykara, Lloyd-Rice aktarımları.
• Eravşar, Osman (2023). “Alanya Kalesi Üçüncü Dönem Kazı Çalışmaları (2013-2022)”. TÜBA. DOI (özet).
• Hacıgökmen, Mehmet (2024). “Alanya Kalesi’nin İnşasında Bulunan Selçuklu Emirleri”. SEFAD 52. DOI.
• Bostan, İdris (1989). “Alanya”; “Keykubad I”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
• Alanya Belediyesi, “Tersane” ve “Tophane” (2 Ekim 2026’da erişildi).
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Alanya Kalesi”, muze.gov.tr; Kültür Portalı, “Alanya Kalesi”.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası