Arykanda Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 15 Ekim 2026

Arykanda’da her yapı bir öncekinin üstünde durur. Kent, dik bir kayalığın eteğinden güneye doğru inen yamaca teraslar hâlinde kurulmuş. En üstte bir gözetleme kulesi, onun altında stadyum, sonra tiyatro, sonra odeon ve agora, en altta da ikinci katına kadar ayakta duran büyük hamam. Denizden uzak, dağ yolunun üstünde bir kent bu. Ama Roma döneminde Likya’nın en zengin görünümlü yerleşimlerinden biriydi. Likya’nın genel tarihi Xanthos Antik Kenti Tarihi sayfasında anlatılıyor.

Anadolu kökenli bir ad

Kentin adı “-anda” ekiyle biter. Bu ek, adın Yunanca değil, MÖ 2. binyıla uzanan yerli Anadolu dillerinden geldiğini gösterir. Bakanlığa ve Kültür Portalı’na göre ad, Luvice ya da Likçe “Arykawanda” biçiminden geliyor ve “yüksek kayalığın yanındaki yer” anlamına geliyor. Kentin konumuna bakınca uygun bir ad.

Adın eskiliğine karşın kentin MÖ 5. yüzyıldan önceki tarihi bilinmiyor. Kültür Portalı, MÖ 2. binyıla tarihlenen bir taş balta dışında daha eski buluntu olmadığını belirtiyor. MÖ 5. yüzyılda Pers egemenliği altındaki yerel beylerin, Kuprlli ve Aquwami’nin sikkeleri Arykanda’da da dolaşıyordu. Bunları MÖ 4. yüzyılda Limyra hükümdarı Perikles’in sikkeleri izliyor. Bu, Arykanda’nın bir süre Limyra’ya bağlı kaldığını düşündürüyor (bkz. Limyra Antik Kenti Tarihi). Bakanlığa göre kentteki en eski kalıntılar kaya mezarları ve güneş tanrısı Helios’a adanmış MÖ 4. yüzyıl tapınağı.

Helenistik dönem ve Likya Birliği

İskender’in ardından Arykanda, bölgedeki öbür kentler gibi önce Ptolemaiosların, sonra Seleukosların eline geçti. MÖ 188’deki Apameia Barışı’ndan sonra Rodos’un denetimine girdi. Bu dönemden ilginç bir belge kaldı: MÖ 200 dolayına tarihlenen, Arykanda ile komşu Tragalassos arasında yapılmış bir birlik ve ittifak antlaşmasının yazıtı. MÖ 2. yüzyılda Arykanda, Likya Birliği’nin bir üyesi olarak sikke bastı.

Kentin Yunan tipi bir kent hâline gelmesi de bu döneme denk gelir. İngilizce kaynaklar agora, meclis binası (bouleuterion), küçük bir stadyum ve tapınakların Helenistik döneme ait olduğunu yazar. Kentin doğu ve batısındaki surlar da Helenistik duvar işçiliği taşıyor.

Roma döneminin zenginliği

Arykanda’nın en parlak dönemi MS 2. ve 3. yüzyıllar. Bugün görülen yapıların çoğu bu döneme ait. Kent denizden uzak olsa da Finike’deki limanı (antik Phoinikos) iç kesimdeki Elmalı yaylasına ve Pisidia’ya bağlayan yolun üzerindeydi. Bakanlığa göre kenti zenginleştiren bu ticaret yolu ve çevredeki ormanlardan elde edilen keresteydi. Kentin adı bu dönemde başka bir kentteki yazıtta da geçiyor: Rhodiapolisli hayırsever Opramoas’ın anıtındaki yazıtlarda Arykanda’nın adı geçiyor. Opramoas, MS 141 depreminden sonra yardım ettiği Likya kentleri arasında Arykanda’yı da sayar (bkz. Rhodiapolis Antik Kenti Tarihi).

Roma döneminin yapıları teraslara yayılıyor. Bakanlığa göre odeon İmparator Hadrianus döneminde yapıldı. Kazılarda girişin üzerinden çıkan ve Hadrianus’un portresini taşıyan blok bugün Antalya Müzesi’nde. Odeonun önündeki revaklı agora, ortasında Tyche tapınağıyla kentin ana meydanıydı. İngilizce kaynaklar kentte çeşitli boyutlarda yedi hamam bulunduğunu yazıyor. Bu, kentin nüfusuna göre çok fazla. Bazı araştırmacılar hamamların serinlemek için sahilden çıkan ziyaretçileri de çektiğini düşünüyor. Kentin en görkemli yapısı ise en alttaki terastaki Büyük Hamam-Gymnasion kompleksi. Kemer dizisiyle neredeyse sağlam günümüze ulaşmış.

Yangın, deprem ve Hristiyanlık

MS 3. yüzyıl Arykanda için zor geçti. Kültür Portalı 240 yılındaki büyük depremden sonra kentin kısmen onarıldığını yazıyor. Kazı ekibinin akropolde yaptığı çalışmalar başka bir felaketi de ortaya çıkardı. Yamaç Hamamı’nın kuzeyindeki kazılarda yoğun yangın tabakaları bulundu. Kazı başkanı Vahit Macit Tekinalp ve Hacer Sancaktar, sikke dizisindeki kesintiye dayanarak akropolün MS 278’de, İmparator Probus döneminde Isauria halkının Likya’ya saldırısı sırasında tahrip edildiğini öne sürüyor. Bu olaydan sonra akropoldeki eski konut alanı yavaş yavaş terk edildi.

Kent yine de yaşamaya devam etti. Bakanlığa göre kentin en büyük dini yapısı olan bazilika 4. yüzyılın başına tarihleniyor ve Hristiyanlığın 313’te serbest bırakılmasının hemen ardından yapılan en erken yapılardan biri. Kazılarda Geç Roma dönemine ait zengin konutlar da bulundu. Bunlardan biri, kente bakan sekiz odalı bir konak. İngilizce kaynaklara göre ev 435’te bir yangında yıkıldı ve sahibinin adı, Pierus, bir taban mozaiğinde okundu.

Kentin ne zaman terk edildiği konusunda kaynaklar ayrışıyor. İngilizce kaynaklar, yerleşimin 6. yüzyılda bugünkü karayolunun güneyindeki yeni bir yere taşındığını yazıyor. Kültür Portalı ise kentin Bizans kaynaklarına göre 11. yüzyıla kadar var olduğunu ve bundan sonra taşınmış olabileceğini belirtiyor. Bakanlık, depremlerin ve Arap akınlarının kentin terk edilmesine yol açtığını yazıyor. Arykanda piskoposları 787’de II. İznik Konsili’ne ve 879’da İstanbul’daki konsile katılmıştı.

Fellows’un keşfi ve elli yıllık kazı

Arif köyü yakınındaki kalıntıların Arykanda olduğunu ilk söyleyen, İngiliz gezgin Charles Fellows. Fellows Mayıs 1838’de Limyra’dan Arif’e doğru yola çıktı. Vadide akan ırmağı Arykandos olarak tanıdı, ardından kendi ifadesiyle “yirmi yüzyıldır bilinmeyen bir kenti” buldu.

Bilimsel kazılar 1971’de Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu başkanlığında başladı ve 2010’a kadar sürdü. Bayburtluoğlu, kazı yeri ararken Arykanda’ya gelip bu kentte karar kıldığını anlatmıştı. Arykanda adı onunla özdeşleşti. Bayburtluoğlu 2013’te hayatını kaybetti. 2011’den beri kazılar Doç. Dr. Vahit Macit Tekinalp başkanlığında kesintisiz sürüyor. Son yıllarda çalışmalar akropole, ticaret agorasına, meclis binasına ve konutlara yoğunlaştı.

Bugün Arykanda’yı gezerken

Ören yeri Finike-Elmalı yolunun hemen yukarısında. Girişten sonra ilk karşılaşılan alan doğu nekropolü. Burada podyum üzerine oturan, tonozlu anıt mezarlar ve tapınak biçimli bir mezar sıralanıyor. Nekropolün altında Büyük Hamam’ın kemerli cephesi duruyor. Buradan yukarı doğru teras teras çıkarsınız. Önce odeon ve agora, sonra tiyatro, sonra stadyum.

Tiyatroya özellikle bakın. Bölgenin küçük ama en iyi korunmuş tiyatrolarından biri. İngilizce kaynaklara göre 20 sıra oturma yeri var ve sıraların uçlarında tente direklerinin delikleri görülebiliyor. Stadyum tek yanı oturma sıralı bir koşu pisti, 106 metre uzunluğunda ve 17 metre genişliğinde. En üstte akropolde Helios Tapınağı’nın, meclis binasının ve ticaret agorasının kalıntıları var. Kayalığın yüzündeki su yolları, kente kaynak suyunu dağıtan sistemin parçası.

Alan eğimli ve yürüyüş yokuşlu. Çam ve sedir ağaçları yer yer gölge sağlıyor. Bakanlığın sitesine göre (2 Ekim 2026’da bakıldı) ören yeri her gün 08:00-19:00 açık ve giriş ücretsiz.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: Antalya gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Bayburtluoğlu, Cevdet, “Arykanda”, The Princeton Encyclopedia of Classical Sites, Princeton 1976 (Perseus).
• Tekinalp, V. M. – Sancaktar, H. (2024), “Arykanda Yamaç Hamamı’nın Kuzeyindeki Kazılarda Ele Geçen Sikkeler”, Höyük 13 (özet).
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Arykanda Ören Yeri (erişim 2 Ekim 2026).
• Kültür Portalı, Arykanda Antik Kenti.
• Yozgat Bozok Üniversitesi Arkeoloji Bölümü, Kazı projeleri: Arykanda.
• Vikipedi: Arycanda (İngilizce), Arykanda (Türkçe).
• NTV, “Cevdet Bayburtluoğlu vefat etti”, 3 Haziran 2013.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası