Mudanya Rum Evleri Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

Mudanya’nın deniz kıyısındaki ahşap evleri, kentin Bursa’nın limanı olduğu bir dönemin izlerini taşır. Bu evlerin çoğu 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında, kentin nüfusunun büyük bölümü Rum olduğu yıllarda yapıldı. Bugün Giritli adıyla anılan bu kıyı mahallesi, 1924 mübadelesinden sonra yeni sakinlerine kaldı. Bu sayfa Mudanya’nın kısa tarihini ve kıyı evlerinin hikâyesini anlatıyor. Mütarekenin imzalandığı ev için Mudanya Mütareke Evi tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Myrleia’dan Mudanya’ya

Mudanya’nın yerinde antik çağda Myrleia adlı bir liman kenti vardı. Kaynaklara göre kent İon kenti Kolophon’dan gelenlerce kuruldu. Hellenistik dönemde yıkılıp yeniden kuruldu ve Apameia adını aldı. Fatih Müderrisoğlu, bu antik kentin bazı kalıntılarının bugün hâlâ görülebildiğini yazıyor. Türkçe adın Bizans dönemindeki “Montania” adından geldiği sanılıyor.

Bizans döneminde Rum nüfusun yoğun yaşadığı kent, 1321’de Orhan Bey tarafından Osmanlı topraklarına katıldı. Bu tarih, Bursa’nın 1326’daki tesliminden beş yıl önceye denk gelir. Ersin Aydın ve Ayşın Özügül’ün Osmanlı arşivine dayanan çalışması, Orhan Bey’in iç Anadolu’daki Demirkapı köyünden getirdiği Rumları hisarın batısına yerleştirdiğini ve onlara kilise yapma izni verdiğini aktarıyor. Mudanya Osmanlı döneminde Hüdavendigâr (Bursa) eyaletinde bir kaza merkeziydi. Müderrisoğlu’na göre kent tarih boyunca Gemlik ile birlikte Bursa’nın iskelesi oldu. İstanbul ile Bursa arasındaki ilişkiler büyük ölçüde Mudanya iskelesi üzerinden yürüyordu.

İki dokulu bir kent

Mudanya’nın eski kent planı iki farklı dokudan oluşuyordu. Müderrisoğlu ve Gökben Pala Azsöz’ün aktardığına göre Türk mahalleleri kentin iç kesiminde, dar ve düzensiz sokaklı geleneksel bir dokuya sahipti. Rum mahalleleri ise kıyı boyunca gelişti. Burada sokaklar kıyıya paralel uzanıyor, onları dik açıyla kesen yollar denize iniyordu. Pala Azsöz, Mütareke, Karafatma ve Halit Paşa mahallelerinin en eski Rum yerleşimleri olduğunu yazıyor. Bu bölge bugün topluca Giritli Mahallesi olarak anılıyor.

Kentin nüfus dengesi 19. yüzyılın sonunda da açıktı. Kemal Karpat’ın Osmanlı nüfus sayımı verilerine göre 1893’te Mudanya kazasında 16.683 kişi yaşıyordu. Bunların yaklaşık yüzde 71’i Rum, 4.891’i Müslümandı. Rum nüfusun sayısı kaynaklarda 11.757 ve 11.792 olarak iki farklı biçimde geçiyor. Bu sayılar yalnız kenti değil, ona bağlı köyleri de kapsıyor.

19. yüzyıl: kiliseler, demiryolu, yalılar

1839 Tanzimat ve 1856 Islahat fermanları gayrimüslimlerin ibadethanelerini onarma ve yeniden yapma koşullarını kolaylaştırdı. Aydın ve Özügül’e göre bu düzenlemelerden sonra Mudanya’da ve köylerinde pek çok kilise daha büyük boyutlarda yeniden yapıldı. Kıyıya yakın Mütareke Mahallesi’ndeki Ayios Yeoryios Kilisesi 1902-1903’te yeniden inşa edildi. Mübadeleden sonra 1950’lere kadar askerî depo, ardından belediye sineması olarak kullanılan yapı, 1993’te tamamlanan restorasyonla Uğur Mumcu Kültür Merkezi oldu.

Kentin 19. yüzyıldaki canlılığının bir nedeni de demiryoluydu. Bursa-Mudanya hattının yapımı 1875’te tamamlandı, ama altyapı ve işletme sorunları nedeniyle hat hemen açılamadı. Hattın resmî açılışı 1892’de yapıldı. Hat 1953’te işletmeden kaldırıldı ve rayları söküldü. Kıyı boyunca iskeleye inen sokaklar, bu liman ve ticaret ekonomisinin parçasıydı.

Aynı dönemde Mudanya’da Osmanlı ileri gelenleri de konaklar yaptırdı. Bunların en bilineni, 1870’te ölen Tahir Paşa’nın konağı. Müderrisoğlu’na göre konak bugün müze-ev olarak kullanılıyor. Kentin en ünlü tarihî evi ise 1922’de mütarekenin imzalandığı, Rus asıllı bir tüccarın yaptırdığı ahşap yalı.

Savaş ve mübadele

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Mudanya önce kısa bir İngiliz çıkarmasına, ardından 1920 yazında Yunan işgaline uğradı. Kent 12 Eylül 1922’de Türk ordusu tarafından geri alındı. Kıyıdaki ana caddenin adı bugün bu tarihi taşıyor. Birkaç hafta sonra, 3-11 Ekim 1922 arasında, Kurtuluş Savaşı’nı sona erdiren mütareke görüşmeleri bu kıyıda yapıldı.

Ocak 1923’te imzalanan Türk-Yunan nüfus mübadelesi sözleşmesi uyarınca Mudanya ve köylerindeki Rumlar 1924’te Yunanistan’a göç etti. Aydın ve Özügül’e göre göç edenler Halkidiki Yarımadası’nda Nea Moudania (Yeni Mudanya) ve Nea Triglia (Yeni Tirilye) yerleşimlerini kurdu. Rumların boşalttığı Mudanya’ya Yunanistan’dan ve Girit’ten gelen Müslümanlar yerleştirildi. Kıyı mahallesinin bugün Giritli adıyla anılması da bu dönemin yeni sakinlerini hatırlatır.

12 Eylül Caddesi’nin evleri

Giritli Mahallesi’nin en çok bilinen sokağı, Mütareke Evi’nin önünden başlayıp kıyı boyunca uzanan 12 Eylül Caddesi. Mimar Gökben Pala Azsöz 2023’te bu caddedeki 81 yapıyı inceledi. Bulgular, dokunun ne kadarının bugüne ulaştığını gösteriyor. 81 yapının 53’ü betonarme. Geri kalanların 10’u ahşap, 16’sı ahşap ile betonun karışımı, 2’si ise ticari konteyner. Ahşap ve karma yapıların büyük bölümü Cumhuriyet öncesine ait. Yapıların 66’sı konut, 9’u kafe ve restoran gibi ticari mekân, 4’ü konut ile dükkân karışımı, 2’si müze olarak kullanılıyor. 15 yapı ise boş duruyordu.

Pala Azsöz’ün incelediği eski evlerin ortak özellikleri belirgin. Bodrum katlar kâgir, üst katlar ahşap. Cepheler yatay dizilmiş, boyalı ahşap tahtalarla kaplanmış. Cumbalar, “eli böğründe” denen ahşap konsollar, ahşap kepenkli uzun pencereler ve Marsilya kiremitli çatılar dönemin üslubunu yansıtıyor. Cephelerde Geç Osmanlı mimarisinin neoklasik eğilimleri, yer yer rokoko etkisi, 20. yüzyıl başında yapılanlarda ise Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın simetrisi ve cumbaları görülüyor. Pala Azsöz, caddenin girişinde evlerin iki üç katlı ve uyumlu olduğunu, ilerledikçe dört ile altı katlı yeni yapıların araya girdiğini belirtiyor.

Neye bakmalı?

• Sokak düzeni: Kıyıya paralel uzanan cadde ve denize dik inen sokaklar, eski Rum mahallesinin düzenli planını hâlâ okutuyor.
• Cumba ve konsollar: Üst kattaki cumbaların altındaki ahşap “eli böğründe” destekler, birçok evde özgün haliyle duruyor.
• Kepenkler ve kiremitler: Ahşap kepenkli pencereler ve Marsilya kiremidi, 19. yüzyıl sonu evlerinin ayırt edici öğeleri.
• Ayios Yeoryios Kilisesi: Mütareke Mahallesi’ndeki 1902-1903 tarihli bazilika, bugün Uğur Mumcu Kültür Merkezi.
• Mütareke Evi: Caddenin girişindeki büyük ahşap yalı, mahallenin en iyi korunmuş yapılarından.

Bugün Mudanya’nın eski evlerini gezerken

12 Eylül Caddesi, Mütareke Evi’nden başlayarak yürüyerek gezilebilir. Evlerin büyük çoğunluğu konut olarak kullanıldığı için içleri gezilemiyor. Kafe, restoran ve otel olarak kullanılan bazı evlerin zemin katları ise ziyaretçilere açık. Pala Azsöz’e göre Mudanya Belediyesi’nin desteğiyle caddede bazı boş yapılar restore edildi ve kültür etkinliklerinde kullanılıyor. Her yıl 12 Eylül’deki kurtuluş törenleri de bu caddede yapılıyor. Eski evlerle yeni yapılar iç içe olduğu için en iyi korunmuş bölüm caddenin Mütareke Evi’ne yakın başlangıcı.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Pala Azsöz, Gökben (2023). “Mudanya Giritli Mahallesi 12 Eylül Caddesi Geleneksel Yapıların Cephe Analizi”. İdealkent 15/42: 894-915. DOI — mahalle dokusu, 81 yapının analizi, cephe özellikleri.
• Aydın, Ersin; Özügül, Ayşın (2019). “Mudanya’nın 19. Yüzyıl Rum Kiliseleri”. Sanat Tarihi Dergisi 28/2: 631-673. DOI — 1321, Orhan Bey dönemi, Tanzimat sonrası kiliseler, Ayios Yeoryios, 1924 göçü.
• Müderrisoğlu, M. Fatih (2018). “Tahir Paşa ve Mudanya’daki Eserleri”. Vakıflar Dergisi 50: 199-217. DOI — kent planı, Giritliler Mahallesi, Tahir Paşa Konağı.
• Ersevinç, Mine (2025). “Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne Bursa-Mudanya Demiryolu”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 25/51: 803-858. DOI — 1875, 1892, 1953.
• Mudanya (Türkçe) ve Mudanya (İngilizce), Vikipedi — 1893 sayımı (Karpat’a dayanarak), işgal ve kurtuluş tarihleri.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası