Karagöz Müzesi Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

Bursa’nın Çekirge Caddesi’nde, cephesi gölge oyunu figürleriyle süslü iki katlı küçük bir bina, Türkiye’nin ilk Karagöz müzesi. Bina tarihî bir yapı değil, eski bir trafo binası. Müzenin asıl konusu ise yüzyıllardır yaşayan bir sahne sanatı: Karagöz gölge oyunu. Bursa’nın Karagöz’le bağı, iki kahramanın Orhan Gazi döneminde bu kentte yaşadığını anlatan bir efsaneye dayanıyor. Bu sayfa hem müzenin hem de o efsanenin tarihini anlatıyor. Kentin genel tarihi için Tophane Surları tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Efsane: Bursa’da bir cami inşaatı

Karagöz ve Hacivat’ın gerçek kişiler olduğunu anlatan iki rivayet var. Tiyatro tarihçisi Metin And, Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin (DİA) “Karagöz” maddesinde ikisini de aktarıyor. Evliya Çelebi’nin naklettiği ilk rivayete göre bu iki kahraman Selçuklular zamanında yaşadı. Karagöz, Kırkkilise’den (bugünkü Kırklareli) Sofyozlu Bâlî Çelebi, Hacivat ise Selçuklu Sultanı Alâeddin devrinde yaşayan Yorkça Halil’di.

Bursa’yla ilgili olan ikinci rivayet. And’a göre bu daha çok karagözcülerin kendi aralarında oluşturduğu bir hikâye. Sultan Orhan zamanında Bursa’da yapılan bir camide Hacivat duvarcı, Karagöz demirci olarak çalışıyordu. İkisi arasındaki nükteli konuşmalar işçileri işinden alıkoyuyor, inşaat gecikiyordu. Bunun üzerine Sultan Orhan ikisinin de başını vurdurdu. Sonra Şeyh Küşterî adında biri onların tasvirlerini yapıp sultanın huzurunda oynattı. UNESCO da Bursa’yı Dünya Mirası Listesi’ne alırken, kentin erken Osmanlı mitleriyle bağını anlatırken “Orhan Gazi Külliyesi’nin inşaatında çalışan” Karagöz ve Hacivat’tan söz ediyor. Caminin tarihi için Orhan Gazi Camii tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Ama bu bir efsane. And açıkça şunu yazıyor: hiçbir belge ya da kanıt bulunmadığı için bu rivayetlerin fazla bir anlamı yok. Konuyla ilgili ilk belgeler 16. yüzyıla ait ve onlarda da Karagöz adı geçmiyor. Şeyh Küşterî üzerine kaynakların anlattıkları birbirini tutmuyor ve onun Karagöz’le ilgisini gösteren bir bilgi de yok. Müzenin kendi tanıtım metni Karagöz kültürünün başlangıcını 1339’daki Orhan Camii inşaatına bağlıyor. Bu tarih caminin yapım yılından geliyor, oyunun başlangıcına dair bir belgeden değil.

Belgelerin anlattığı: Mısır’dan İstanbul’a

Metin And’a göre yazılı kaynaklar, gölge oyununun Osmanlı ülkesine 16. yüzyılda Mısır’dan, Memlük sanatçıları aracılığıyla geldiğini gösteriyor. En önemli kaynak Memlük tarihçisi İbn İyâs. Onun anlattığına göre 1517’de Mısır’ı alan Yavuz Sultan Selim’in huzurunda bir gölge oyuncusu, Memlük Sultanı Tomanbay’ın idamını canlandırdı. Yavuz oyunu çok beğendi ve oğlu Süleyman’ın da görmesi için sanatçıyı İstanbul’a çağırdı. Yavuz’la birlikte 600 kadar Mısırlı sanatçının İstanbul’a geldiği aktarılıyor. Mısır’da gölge oyunu 11. yüzyıla kadar uzanıyor.

And’a göre Memlük tasvirleri tek renkli ve saydam değildi. Türk sanatçıları 17. yüzyılda dericilikteki ustalıklarıyla tasvirleri saydamlaştırdı ve eklem yerlerinden hareket edebilir hale getirdi. Karagöz adı da ilk kez bu yüzyılda ortaya çıktı. Oyun zamanla divan, halk ve tekke şiiriyle, müzikle ve dansla zenginleşti. Osmanlı toplumundaki farklı kesimlerin giyimlerini, şivelerini ve tiplerini perdeye taşıdı. Cezayir’den Romanya’ya kadar Osmanlı topraklarına yayıldı.

Bursa’nın Karagöz’le bağı yine de güçlü. And, rivayetlere dayanılarak Çekirge semtindeki bir mezarın Karagöz’e ait olduğunun ileri sürüldüğünü yazıyor. Müzenin karşısındaki Karagöz Anıtı bu mezarla ilişkilendirilir. Bursa çarşısındaki Aynalı Çarşı da hanlar bölgesi esnafının sitesine göre “Karagöz Çarşısı” diye anılıyor.

UNESCO 2009

Karagöz, 2009’da UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne Türkiye adına kaydedildi (4.COM 13.73). UNESCO’nun tanımına göre Karagöz, deve ya da sığır derisinden yapılmış, “tasvir” denen figürlerin çubuklarla bir ışık kaynağının önünde tutularak gölgelerinin pamuklu bir perdeye düşürüldüğü bir gölge tiyatrosu. Oyunu tek bir usta, “hayalî” oynatır. Eskiden kahvehanelerde, bahçelerde ve meydanlarda, özellikle ramazanda ve sünnet düğünlerinde oynanırdı. UNESCO’ya göre bugün daha çok gösteri salonlarında, okullarda ve alışveriş merkezlerinde sahneleniyor.

Trafo binasından müzeye

Bursa Müze’ye göre müze binası yaklaşık 30 yıl Türkiye Elektrik Kurumu’na bağlı bir trafo binası olarak kullanıldı. Türkçe Vikipedi’nin aktardığına göre Kasım 1995’teki 3. Uluslararası Bursa Karagöz Festivali’nden sonra Bursa Büyükşehir Belediyesi, Çekirge Caddesi’nde Karagöz Anıtı’nın karşısındaki atıl trafo binasını Karagöz sanatına ayırmak için çalışma başlattı. Bina, Milletlerarası Kukla ve Gölge Oyunu Birliği’nin (UNIMA) Bursa şubesi ve koleksiyoncu, hayalî Şinasi Çelikkol’un katkılarıyla bir sanat evi olarak düzenlendi. Karagöz Evi Haziran 1997’de açıldı. Vikipedi açılış tarihi olarak 10 Haziran’ı veriyor, Bursa Müze ise binanın 14 Haziran 1997’ye kadar trafo olarak kullanıldığını yazıyor.

Karagöz Evi on yıl boyunca gösterilere, tasvir yapımı eğitimlerine ve 1997-2005 arasında düzenlenen Uluslararası Bursa Kukla ve Gölge Oyunları Festivali’ne ev sahipliği yaptı. Vikipedi’ye göre 2005’te binanın dış cephesi kabartma seramik Karagöz figürleriyle kaplandı. 2006’da bina boşaltıldı ve müzeye dönüşme süreci başladı. 2007’de Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından yeniden düzenlenen bina, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından müze olarak tescil edildi. Vikipedi’ye göre koleksiyona ilk olarak Metin And’ın koleksiyonundaki 72 karakter katıldı, sonra başka Karagöz sanatçılarının tasvirleri eklendi.

Neye bakmalı?

• Tarih galerisi: Bursa Müze’ye göre girişin sağındaki galeride Karagöz kültürünün tarihi anlatılıyor, dana ya da deve derisinden tasvirlerin yapımında kullanılan alet ve malzemeler tanıtılıyor.
• 119 tasvir: Soldaki galeride Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterindeki 119 Karagöz tasviri sergileniyor. En dikkat çekenler arasında Karagöz sanatının önemli temsilcilerinden Hayalî Küçük Ali’nin (Mehmet Muhittin Sevilen) yaptığı Karagöz ve Hacivat tasvirleri var.
• Dünyadan kuklalar: Orta galeride, festival için Bursa’ya gelen sanatçıların bağışladığı farklı ülkelerden ipli ve el kuklaları.
• Gösteri salonu ve atölye: 69 kişilik salonda hayalîler canlı Karagöz oyunları oynatıyor. Tasvir atölyesinde 8-13 yaş arası çocuklar kendi tasvirlerini yapıp perdede oynatabiliyor.

Bugün Karagöz Müzesi’ni gezerken

Müze Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı Bursa Müze bünyesinde. Bursa Müze’ye göre müzeler pazartesi günleri, 1 Ocak’ta ve dinî bayramların ilk günlerinde kapalı. Hafta içi ve hafta sonu Karagöz gösterileri programlanıyor. Gösteri ve atölye takvimi, grup rezervasyonları ve ücretler için müzeyle önceden iletişime geçmek gerekiyor. Bursa Müze binanın eski bir yapı olduğu için bedensel engelli ziyaretçilere uygun olmadığını belirtiyor. Eylül 2026’da düzenlenen 2. Kukla ve Karagöz Buluşması’nın etkinlik noktalarından biri de müzeydi. Müze Çekirge Caddesi’nde, Süleyman Çelebi duraklarının yanında. Hüdavendigâr Camii birkaç yüz metre ötede; kent merkezine dönerken Muradiye Külliyesi‘ne uğrayabilirsiniz. Karagöz’ün efsanesiyle bağlantılı Orhan Gazi Camii ve Aynalı Çarşı ise kent merkezinde, Kapalı Çarşı bölgesinde.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• And, Metin (2001). “Karagöz”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, s. 401-403 — rivayetler ve belgesizliği, Mısır’dan geliş, İbn İyâs, 17. yüzyıl, Çekirge’deki mezar.
• UNESCO, “Karagöz”, Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listesi, 2009 (4.COM 13.73).
• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Bursa and Cumalıkızık: the Birth of the Ottoman Empire” — kriter (vi).
• Bursa Müze, “Karagöz Müzesi” (2 Ekim 2026’da erişildi) — trafo binası, galeriler, 119 tasvir, gösteri salonu, ziyaret bilgileri; “Karagöz Bursa’da izleyiciyle buluşuyor” (Eylül 2026).
• Bursa Tarihi Çarşı ve Hanlar, “Eski Aynalı Çarşı”.
• Karagöz Müzesi ve Karagöz and Hacivat (İngilizce), Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası