Noel Baba Kilisesi Tarihi

Son güncelleme: 15 Ekim 2026

Her yıl 6 Aralık’ta Demre’deki bu kiliseye, dünyanın dört bir yanından gelen hacılar toplanır. Güney yan nefteki bir nişin içinde duran kırık bir Roma lahdinin önünde dua ederler. Hristiyan geleneğine göre burası Myra piskoposu Aziz Nikolaos’un mezarı. Noel Baba figürü de onun hikâyesinden doğdu. Ama arkeologlar hacıların saygı gösterdiği lahdin gerçekten Nikolaos’un ilk mezarı olup olmadığını tartışıyor. Kilisenin tarihi de biraz bu sorunun etrafında dönüyor.

Myra kentinin kendisi, kaya mezarları ve tiyatrosu için Myra Antik Kenti Tarihi, Nikolaos’un doğduğu kabul edilen Patara için Patara Antik Kenti Tarihi sayfalarına bakabilirsiniz.

Aziz Nikolaos hakkında ne biliniyor?

Şaşırtıcı biçimde çok az. Nikolaos’un yazdığı bir metin günümüze ulaşmadı, çağdaşı tarihçiler de ondan söz etmiyor. Hayatına ilişkin bilinen ilk tam anlatı, ölümünden yaklaşık 500 yıl sonra, 9. yüzyılın başında yazıldı. Geleneğe göre Patara’da varlıklı bir ailenin çocuğu olarak doğdu, Myra piskoposu oldu ve 6 Aralık’ta öldü. Doğum ve ölüm yılları kaynaklarda farklı veriliyor: İngilizce kaynaklar geleneksel olarak 270-343’ü, Bakanlığın tanıtımı 300-365’i veriyor.

325’teki İznik Konsili’ne katıldığı kabul edilir, ama adı yalnızca 6. yüzyılın başında derlenmiş bir katılımcı listesinde geçer. Konsilde Arius’a tokat attığı hikâyesi ise çok daha geç bir efsane. Nikolaos’un en bilinen hikâyesi, çeyiz parası olmadığı için kötü bir geleceğe itilecek üç kız kardeşin evine geceleri pencereden altın kesesi atmasıdır. Gizlice hediye verme geleneği bu hikâyeden gelir.

Nikolaos’un tarihi bir kişi olduğuna dair en sağlam kanıtlardan biri, ziyaret edilebilen bir mezarının bulunması. 565’te yazılan Sionlu Nikolaos’un hayat hikâyesi, bu kişinin Myra’daki mezarda düzenlenen törene katıldığını anlatır. Metin, Aziz Nikolaos’tan Likya kilisesinin “atamız” diye anılan ortak babası olarak söz eder. Yani 6. yüzyılda Myra’da bilinen ve kutlanan bir Nikolaos mezarı vardı.

Mezar yerinden bazilikaya

Araştırmacılara göre Nikolaos, o dönemin alışılmış uygulamasının aksine, kendi piskoposluk kilisesine değil, kentin dışında, Myra’dan liman kenti Andriake’ye giden yol üzerindeki mezarlıkta küçük bir anıt yapıya gömüldü. Bu yapı daha önce kentin yerel şehitleri için yapılmıştı. Bugünkü kilise, bu mezar yerinin üzerinde yüzyıllar içinde biriken yapı evrelerinden oluşuyor.

İlk büyük yapının ne zaman kurulduğu kaynaklarda farklı veriliyor. İngilizce kaynaklar kilisenin 520’de ya da II. Theodosios (408-450) zamanında yapıldığını söylüyor. Alman araştırmacı Urs Peschlow ise yapı tekniğine ve plana bakarak ilk bazilikayı 529’daki büyük depremin sonrasına tarihliyor. Antakyalı tarihçi Ioannes Malalas, İmparator I. Iustinianos’un bu depremden sonra Myra’nın yeniden yapımı için kente yardımda bulunduğunu yazar. 2022’deki sondaj kazıları bu bazilikanın 6. yüzyıla ait zeminlerini ortaya çıkardı. Altında ise daha erken bir yapıya ait mozaikler bulundu.

Bugün görülen kubbeli bazilika ikinci büyük evre. Peschlow onu 8. yüzyıla tarihliyor. Kazı başkanı Prof. Dr. S. Yıldız Ötüken ise Arap akınlarının sürdüğü o yıllarda Myra’da böyle anıtsal bir yapının yapılamayacağını düşünüyor. Ötüken’e göre yapı, Nikolaos kültünün başkentte en parlak dönemini yaşadığı II. Basileios (976-1025) zamanında yapılmış olabilir.

Bizans tarihçisi Theophanes’e göre 807-808’de Abbasi halifesi Harun Reşid’in komutanlarından biri Myra’ya gelerek azizin mezarını tahrip etmek istedi, ama yanlışlıkla başka bir lahdi kırdı. 11. yüzyılda kilisenin kuzeyine ek yapılar eklendi, duvar resimleri ve renkli taş döşemeler yenilendi. Araştırmacılar bu çalışmayı İmparator IX. Konstantinos Monomakhos ve İmparatoriçe Zoe dönemine (1042-1050 dolayı) bağlıyor. Popüler kaynaklarda bu onarım için sıkça 1043 yılı veriliyor. Yapı 11. yüzyılın sonunda bir manastırla genişletildi.

1087: kemikler Bari’ye gidiyor

1080’lerde Myra ve çevresi Selçuklu Türklerinin eline geçmişti. Bu dönemde İtalya’nın Bari kentinden bir grup tüccar ve denizci Myra’ya geldi. Kilisedeki rahiplerin karşı çıkmasına rağmen Nikolaos’un lahdini açtı ve kemiklerin büyük bölümünü alarak gemilerine taşıdı. Kemikler 9 Mayıs 1087’de Bari’ye ulaştı. Bari’nin kendi anlatısına göre tüccarlar lahdi ünlü “manna” ile, yani azizin kemiklerinden sızdığına inanılan şifalı sıvıyla dolu buldu. Kemikleri bu sıvının içinden çıkarmakta zorlandılar. Yanlarına bu sıvıyla dolu iki küçük şişe de aldılar.

Bari’de kemikler için yeni bir kilise yapıldı. Papa II. Urbanus 1089’da bu kilisenin mahzeninin kutsanmasında bulundu. Kemikler bugün Bari’deki San Nicola Bazilikası’nda korunuyor. Lahitte kalan küçük parçaların bir bölümü sonradan, Birinci Haçlı Seferi sırasında Venedikli denizciler tarafından Venedik’e götürüldü. Bakanlığın tanıtımına göre Aziz Nikolaos’a ait olduğu düşünülen kemik parçaları Antalya Müzesi’nin koleksiyonunda bulunuyor; müze 2025’ten beri yeniden yapım nedeniyle kapalı. Ortodoks takviminde 9 Mayıs bugün de kemiklerin taşınmasının anıldığı gün.

Hangi lahit Nikolaos’un?

Kilisede bugün Nikolaos’un mezarıyla ilişkilendirilen üç yer var. Hacıların 6 Aralık’ta saygı gösterdiği lahit, güney yan neftedeki büyük nişte duran, sütunlu ve kline (yatak biçimli) kapaklı bir Roma lahdi. Bu lahit ağır hasarlı. Güneydeki dış yan kanadın batı ucundaki bir mezar odasında ise sarmaşık bezemeli bir ikinci Roma lahdi ve ona ait olabilecek kırık bir kapak var. Bu kapakta sıvı dökmek için açılmış delikler bulunuyor. Alman araştırmacılar bunu azizin “manna”sının toplandığı lahdin kapağı olarak yorumladı.

Patara kazılarının başkanı Prof. Dr. Fahri Işık ise 1993’te yayımladığı makalede farklı bir görüş ileri sürdü. Işık’a göre bu iki lahdin bulunduğu odalar kilisenin geç evrelerinde yapıldı, bu yüzden ilk mezar olamazlar. Asıl mezar, kilisenin güneydoğusundaki en eski şapellerde, ortadaki apsiste olmalı. Bu nişteki lahdin üzerinde bugün 19. yüzyılda Kilise Slavcası yazılmış bir övgü levhası var. Işık’a göre Nikolaos’un özgün lahdi bugüne ulaşmadı, 1087’den sonra bir depremde ya da saldırıda yok olmuş olabilir. Kilisenin zemininde bir mahzen bulunmadığı için mezarın yer üstünde olduğu kabul ediliyor. Kısacası hangi noktanın gerçek mezar olduğu bugün de kesin değil.

Rus ilgisi ve 19. yüzyıl onarımı

Kilise yüzyıllar içinde Demre Çayı’nın getirdiği alüvyonla doldu ve kısmen toprağa gömüldü. 19. yüzyılın ortasında Rusya’dan büyük bir ilgi gördü. Rusça kaynaklara göre Rus gezgin Andrey Muravyov 1850’de yıkıntıları ziyaret etti ve onarım için bağış toplanmasını başlattı. Kilisenin kalıntıları ve çevresindeki arazi satın alındı. Onarım çalışmaları 1858’in başında başladı.

Bu onarımın tarihi ve kimin adıyla yapıldığı kaynaklarda farklı veriliyor. İngilizce ve Türkçe kaynakların bir kısmı onarımı 1862’de Rus Çarı I. Nikolay’a bağlıyor. Oysa I. Nikolay 1855’te öldüğü için bu eşleşme tutarsız görünüyor. Başka bir kaynak 1863’te Çar II. Aleksandr’ın yapıyı satın aldığını yazıyor. Kesin olan şu: Bu dönemde orta nef tonozla örtüldü, Bizans yapısına müdahale edildi ve bugün de görülen çan kulesi bu dönemde eklendi. Türkçe bir kaynak çan kulesinin yılını 1876 olarak veriyor. Onarım hiçbir zaman tamamlanmadı.

Kilise, Demre’deki Ortodoks Rum cemaatinin 1923’teki Türk-Yunan nüfus mübadelesiyle bölgeden ayrılmasına kadar kullanıldı. O tarihten sonra cemaati kalmadı.

Kazılar ve bugün

1960’larda kilisenin doğu ve güney kesimleri topraktan çıkarıldı. 1968’de mezar bölümünün üstü örtüldü. Hacettepe Üniversitesi’nden Prof. Dr. S. Yıldız Ötüken başkanlığındaki kazılar 1989’da başladı. Kazılarda manastır yapılarının bir bölümü, azizin hayatını ve mucizelerini anlatan fresklerle süslü şapeller ve renkli taş döşemeler ortaya çıktı. Kuzeydoğudaki ek yapının fresklerinde Nikolaos’un hayat döngüsü işlenmiş. İngilizce kaynaklara göre bu, Türkiye’de bu konunun işlendiği tek fresk örneği. Kazı ve restorasyon çalışmaları bugün de sürüyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı 2007’de kilisede yüzyıllar sonra ilk kez ayin yapılmasına izin verdi. O tarihten bu yana 6 Aralık’ta kilisede zaman zaman Ortodoks ayini yapılıyor.

Noel Baba nasıl doğdu?

Aziz Nikolaos Ortaçağ boyunca çocukların ve denizcilerin koruyucu azizi olarak tüm Avrupa’da sevildi. Gizlice hediye getiren aziz figürü Hollanda’da Sinterklaas adıyla yaşadı. Hollandalılar Yeni Amsterdam’ı, yani bugünkü New York’u kurduğunda bu gelenek Amerika’ya taşındı. 19. yüzyılda Amerika’da şiirler, gazete çizimleri ve reklamlarla bugünkü kırmızı giysili, beyaz sakallı Noel Baba (Santa Claus) figürü biçimlendi. Yani Demre’deki piskoposla bugünkü Noel Baba arasında bin beş yüz yılı aşkın bir gelenek zinciri var. Bu zincirin halkalarının çoğu tarih değil, efsane ve halk kültürü.

Bugün Noel Baba Kilisesi’ni gezerken

Kilise bugünkü Demre’nin zemininden birkaç metre aşağıda. Avluya basamaklarla inersiniz ve yapının büyük bölümü koruma çatısı altında. Önce orta nefe girip apsise bakın. Apsisteki yarım daire biçimli rahip sıraları ve zemindeki renkli taş döşemeler Bizans döneminden. Orta nefin tonozu ise 19. yüzyıl Rus onarımının izi.

Güney yan nefteki nişte hacıların ziyaret ettiği lahdi bulun. Kırık ön yüzüne ve kapağına dikkat edin. Ardından güneydoğudaki eski şapellere geçip Kilise Slavcası levhalı nişi arayın. Kuzeydeki ek yapılarda, Nikolaos’un hayatından sahneleri gösteren fresklerin kalıntılarını görebilirsiniz. Çıkışta çan kulesine bakın. Bakanlığın sitesine göre (2 Ekim 2026’da bakıldı) müze her gün 08:30-19:00 arası açık, gişe 18:30’da kapanıyor.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: Antalya gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Işık, Fahri (1993). “Der Hl. Nikolaos von Patara und sein Grab in Myra”. Belleten LVII: 401-428. doi:10.37879/belleten.1993.401.
• Fındık, E. F. (2023). “2022 Yılı Aziz Nikolaos Kilisesi Naos Sondaj Çalışmalarının Ön Değerlendirmesi”. Arkhaia Anatolika 6. doi:10.32949/arkhaia.2023.55.
• Peschlow, U. (1975). J. Borchhardt (yay.), Myra. Eine lykische Metropole in antiker und byzantinischer Zeit içinde, Istanbuler Forschungen 30: 303-359.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Aziz (St.) Nikolaos Anıt Müzesi (erişim 2 Ekim 2026).
• İngilizce Vikipedi: Saint Nicholas, St. Nicholas Church, Demre, Basilica di San Nicola, Myra.
• Rusça Vikipedi: Церковь Святого Николая (Демре); Türkçe Vikipedi: Myra.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası