Tire Ulu Camii Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Tire Ulu Camii’ni ilk kez gören biri onu kolayca 19. yüzyıl yapısı sanabilir. Dış duvarlar baştan sona sıvalı, kapılar ve pencereler geç dönem biçiminde. Kiremit kaplı kırma çatı da sıradan bir mahalle camisini andırıyor. Oysa bu yapı, Aydınoğulları Beyliği’nin Tire’deki en eski camilerinden biri olabilir. Caminin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı sorusu, kayıp kitabeler ve başka bir binanın yazıtı üzerinden çözülmeye çalışılan küçük bir bilmeceye dönüşmüş durumda.

Aydınoğulları’nın Tire’si

Tire, Küçük Menderes ovasının güneyinde, Güme (Kestane) Dağı’nın eteğinde kurulu eski bir yerleşim. 14. yüzyılın başında önce Sasa Bey’in, sonra Aydınoğlu Mehmed Bey’in eline geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kent Gazi Umur Bey zamanında medreseler, camiler ve çeşmelerle imar edildi. 1390’da Yıldırım Bayezid kenti Osmanlı topraklarına kattı. Aydınoğlu İsa Bey’e Tire’de oturması şartıyla bir bölgenin yönetimi bırakıldı. 1402’de Timur’un Ankara zaferinden sonra beylik yeniden kuruldu. Son beyi Cüneyd Bey, Osmanlı şehzadeleri arasındaki taht kavgalarında sık sık taraf değiştirdi. Sonunda II. Murad’ın gönderdiği kuvvetlerce yakalanıp 1425-26’da ailesiyle birlikte idam edildi. Tire ise Aydın sancağının merkezi oldu.

Ulu Camii’nin tarihini anlamak için bu son dönem önemli. Çünkü bugün kapının üstündeki kitabe camiyi işte bu Cüneyd Bey’e bağlıyor.

Kitabeler ne söylüyor?

TDV İslâm Ansiklopedisi’nde caminin maddesini yazan Selda Kalfazade, tarihlendirmeyi dört ipucuyla tartışıyor:

• 1870 onarım kitabesi: Kuzey kapısının üstündeki 1287 (1870) tarihli onarım kitabesi, caminin Aydınoğlu Cüneyd Bey (1405-1426) tarafından yaptırıldığını yazıyor. Ancak bu kitabe, yapıldığı iddia edilen tarihten yaklaşık 450 yıl sonra konmuş.
• Evliya Çelebi’nin gördükleri: Camiye dair bilinen en eski bilgiler, 1671’de Tire’ye uğrayan Evliya Çelebi’den geliyor. Evliya burada 766 (1364-65) ve 1088 (1677) tarihli iki kitabeden söz ediyor. Bu kitabelerin ikisi de bugün yerinde yok.
• Alihan Medresesi’nin yazıtı: Camiye bitişik olan Alihan Medresesi’nin 755 (1354) tarihli inşa kitabesi bugün caminin son cemaat yeri dış duvarına konmuş durumda. Kitabeye göre camide görev yapacak imamlar medresenin müderrisleri arasından seçilecekti. Ayrıca bu uygulamanın uzun zamandır sürdüğü belirtiliyor. Yani 1354’te bir cami zaten vardı.
• Konum: Medresenin camiye bitişik olması da caminin medreseden önce ya da onunla birlikte yapılmış olabileceğini düşündürüyor.

Kalfazade’nin vardığı sonuç şu: İlk cami büyük olasılıkla 14. yüzyılın ilk yarısında yapıldı. Evliya’nın gördüğü 1364-65 kitabesi bu ilk döneme ait olabilir. Bu ilk yapı zamanla yıkıldığı ya da yenilenmesi gerektiği için Cüneyd Bey zamanında yerine ikinci bir cami yapılmış olabilir. TDV maddesi, ilk caminin bir kiliseden dönüştürüldüğünü ya da kilise temelleri üzerine kurulduğunu da “söylendiği gibi” diyerek, yani bir rivayet olarak anıyor. Bunu doğrulayan bir kazı ya da belge bilinmiyor.

Mimari: Sade bir iç mekân

Cami, kuzey-güney yönünde eğimli bir arazide, kare planlı bir yapı. Eğim yüzünden zemin doldurulmuş, yan girişlerden kuzeye uzanan bölüm ile son cemaat yerinin tabanı yükseltilmiş. Ana giriş kuzey cephesinde. Burada köşelerde ayaklara, ortada direklere oturan düz çatılı bir son cemaat yeri var. Zeminden yükseltilmiş bu bölüme bir merdivenle çıkılıyor. Ana kapının dışında doğu ve batıda birer sade kapı daha bulunuyor.

İçerisi son derece yalın. Dikdörtgen kesitli, kalın on altı ayağın taşıdığı yuvarlak kemerler mekânı mihraba dik beş nefe bölüyor. Birgi Ulu Camii’nden farklı olarak mihrap önünde bir kubbe yok. Yapının tamamı kiremit kaplı, çift eğimli bir kırma çatıyla örtülü. İç mekânda süsleme yok denecek kadar az. Göze çarpan tek öğe, mukarnas sıralı basit mihrap nişi.

Doğu, batı ve güney cephelerinde iki sıra halinde yuvarlak kemerli pencereler var. Silindirik gövdeli tuğla minare, harim ile son cemaat yerinin birleştiği kuzeydoğu köşesinde yükseliyor.

Onarımlar ve yitirilen özgünlük

Mevcut kitabelerden caminin Osmanlı döneminde iki kez onarıldığı biliniyor. 1870 onarımı genel bir onarımdı ve özellikle dış cephelerde belirgin değişikliklere yol açtı. Son cemaat yerinin ortadaki desteklerinden en sağdakinin üzerinde kalem işi bir kitabe bulunuyor. 1340 (1921-22) tarihli bu kitabe son cemaat yerinin onarımıyla ilgili. Bugün görülen destekler de bu onarım sırasında konmuş. 1932’deki bir yangında caminin ahşap çatısı zarar gördü. Cumhuriyet dönemindeki onarımlar da yapının görünümünü değiştirdi.

TDV maddesinin değerlendirmesi açık. Tire Ulu Camii, özellikle 19. yüzyıldaki onarımlarla özgün karakterini büyük ölçüde yitirdi. Bugün Aydınoğulları dönemine uygun düşen öğeler yalnızca içerideki mukarnaslı mihrap nişi ve kısmen minarenin yapım özellikleri. Kapılar, pencereler ve son cemaat yeri ise son dönem mimarisinin izlerini taşıyor.

Bugün Tire Ulu Camii’ni gezerken

Cami ibadete açık. Ziyaret namaz vakitleri dışında yapılıyor. Önce son cemaat yerinin dış duvarındaki Alihan Medresesi kitabesini bulun. Caminin tarihine dair en önemli ipucu bu taşta. Ardından ortadaki desteklerin en sağındakinde 1921-22 tarihli kalem işi kitabeye bakın. İçeride on altı kalın ayağın oluşturduğu beş nefli düzeni ve mukarnaslı mihrap nişini görebilirsiniz. Dışarıda kuzeydoğu köşesindeki tuğla minare, yapının Aydınoğulları’ndan kalan sayılı izlerinden biri. Cami Tire’nin tarihi çarşısının içinde olduğundan, gezinizi bedesten ve hanlarla birleştirmek kolay.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Selda Kalfazade, “Ulucami: Tire Ulucamii”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 42 (2012), s. 117.
• “Tire”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41 (2012), s. 195-199 (tarih ve Enis Karakaya, “Mimari”).
• Erdoğan Merçil, “Aydınoğulları”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
• İnci Aslanoğlu, Tire’de Camiler ve Üç Mescit, Ankara 1978, s. 24-26 (TDV maddesinin kaynağı).
• Tire Ulu Camii, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası