Metropolis Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Metropolis’in tiyatrosunda ön sırada, oyma aslan ayaklı mermer koltuklar duruyor. Bunlar kentin önde gelenlerine, konuklarına ve din adamlarına ayrılmış onur koltukları. Birinin arkasında Zeus’un yıldırım demeti, ötekinde kalkanlı bir Ares kabartması var. Çevresi zeytinliklerle kaplı bu tepe, Efes’in gölgesinde kaldığı için az ziyaret edilir. Oysa adını bir tanrıçadan, bugünkü Torbalı ilçesine ise kendi adını bırakmış bir kent burası.

Ana Tanrıça’nın kenti

Metropolis Yunanca “ana kent” demek, ama buradaki ana bir tanrıça. Kentin arkasındaki dağın antik adı Gallesion’du. Burada tapınılan tanrıça da Meter Gallesia, yani “Gallesion’un Anası” diye anılıyordu. Kentin yaklaşık 5 km kuzeyinde, Uyuzdere mevkiinde bu tanrıçaya adanmış kült mağaraları bulundu. Mağaralarda çok sayıda pişmiş toprak Ana Tanrıça heykelciği ele geçti. Kentin sikkelerinde de tanrıça betimleri var.

Kazılar bu bağı yazılı bir belgeyle de doğruladı. Kazı başkanı Serdar Aybek ve meslektaşlarının 2018 tarihli makalesine göre bulunan bir yazıt, Meter Gallesia için kutsal bir yasanın parçalarını içeriyor. Yazının biçimi onu MÖ 4. yüzyıla tarihliyor. Bu da tanrıçanın kültünün kentin kendisinden daha eski olduğunu gösteriyor. Aynı makaleye göre kentin içinde tanrıçanın tapınağı henüz bulunmadı. Ekip kentin içinde de açık hava kült yerleri olabileceğini düşünüyor ve Zeus Krezimos’a adanmış bir kült alanını tanımlıyor.

Tunç Çağı: Puranda olabilir mi?

Akropolde Erken ve Orta Tunç Çağı’na ait çanak çömlek parçaları, taş baltalar ve obsidyen bulundu. MÖ 2. binyılın sonundan, Hitit dönemiyle çağdaş bir damga mühür de ele geçti. Kentin hemen yakınındaki Bademgediği Tepe’de ise surlu bir Geç Tunç Çağı yerleşimi kazıldı. Burada MÖ 14. ile 12. yüzyıllar arasında yerel olarak üretilmiş bol miktarda Miken tarzı seramik çıktı. Bunlar arasında bir deniz savaşını gösteren bir kraterin parçaları var.

Hitit Kralı II. Murşili’nin yıllıkları, MÖ 14. yüzyılın sonunda Arzava’yı fethedişini anlatır. Başkent Apasa düştükten sonra kaçanlar Puranda adlı bir kaleye sığınır. Arzava prensi Tapalazunauli direnişi buradan yönetir. Murşili kaleyi kuşatıp aç bırakarak alır, prens ailesiyle kaçar. Kazıcılar Bademgediği Tepe’nin bu Puranda olabileceğini düşünüyor. Alman kaynakları bunu “olasılık” diye veriyor. Kesin bir yazıt kanıtı yok.

Kentin kuruluşu: iki görüş

Kentin ne zaman kurulduğu tartışmalı. Kazıları başlatan Recep Meriç, akropolde bulunan MÖ 725-500 arasına tarihli Geometrik ve Arkaik seramiğe dayanarak MÖ 725 civarında bir kuruluş önerdi. Bu dönemde yerleşim yalnız akropolle sınırlıydı. Aybek ve meslektaşlarının makalesi ise Helenistik surları esas alıyor. Onlara göre kent MÖ 3. yüzyılın ortalarında, Selevkos yönetimi altında, bölgedeki köylerin birleştirilmesiyle kuruldu. Bölge bundan önce, Efes’i yeni yerine taşıyan Lysimakhos’un denetimindeydi.

Bergama krallarının döneminde altın çağ

Kent asıl gelişmesini MÖ 3. ve 2. yüzyıllarda, Bergama Krallığı’nın himayesinde yaşadı. Tepe surlarla çevrildi. Yamaçlara anıtsal kamu yapıları kondu:

• Tiyatro: Geç Helenistik dönemde yapıldı, Roma döneminde sahne binası genişletildi ve zemini mermerle kaplandı. 2000-2001’de restore edildi. Kapasitesi için kaynaklar çok farklı rakamlar veriyor. Kültür Bakanlığı’nın ören yeri sayfası yaklaşık 4.000, Kültür Portalı ise 8-10 bin kişi diyor. Roma döneminde tiyatroya İmparator Augustus ve yeğeninin oğlu Germanicus onuruna kabartmalı sunaklar kondu. Tiyatro MS 4. yüzyılda işlevini yitirdi.
• Onur koltukları: 1995’te tiyatroda grifon figürlü bir Helenistik mermer onur koltuğu bulundu. Orijinali İzmir Arkeoloji Müzesi’nde, tiyatroda bir kopyası duruyor.
• Bouleuterion (meclis binası): MÖ 2. yüzyılda yapıldı, kare planlı ve yaklaşık 350 kişilik.
• Stoa: MÖ 2. yüzyıldan, iki sıra Dor düzeni sütunlu, üstü örtülü bir gezinti ve toplanma yapısı. Ön sütunların üzerinde yapıyı finanse eden zenginlerin adları yazılı. MS 17’deki depremde zarar gördü.
• Ares tapınağı: Akropolde savaş tanrısı Ares için yapılmaya başlanan bir tapınak. Helenistik dünyada Ares tapınakları nadirdir.

Roma döneminde kent yamaçlardan aşağı yayıldı. Kuzey yamaca bir hamam ve gymnasium yapıldı. Tiyatronun güney yamacında bulunan peristilli ev, ortasında mermer döşeli büyük bir avlu ve dört yanında sütunlarıyla, zengin bir ailenin yaşamını gösteriyor. Avlunun çevresindeki odalarda renkli duvar sıvaları bulundu. Kent MÖ 2. yüzyıldan MS 3. yüzyıla kadar kendi sikkesini bastı. Kazılardan çıkan heykeller, Metropolis’in Helenistik dönemde özgün bir heykel atölyesine sahip olduğunu düşündürüyor.

Piskoposluktan Torbalı’ya

Geç Antik Çağ’da Metropolis bir piskoposluk merkezi oldu. Savaşlar ve ekonomik nedenlerle küçüldü. Surlar daraltıldı ve kent akropol, stoa ve kale arasındaki bir alana çekildi. Bu kalenin tarihi kaynaklarda farklı veriliyor: Türk kaynakları onu Geç Antik Çağ’a, Alman Vikipedi ise 14. yüzyıla, yani Bizans döneminin sonuna koyuyor.

14. yüzyılda bölge Aydınoğulları’nın eline geçti. Kent eski yerinde fazla yaşamadı. Alman kaynaklarına göre 15. yüzyıldaki Osmanlı fethinden kısa süre sonra terk edildi ve halk ovaya, bugünkü Torbalı’ya taşındı. Türkçe ve Almanca kaynakların ikisine göre Torbalı adı, Metropolis adının yüzyıllar içinde söylene söylene değişmiş biçimi. Kültür Portalı’na göre Avrupalı gezginler J. Spon ve G. Wheler 1675’te Yeniköy ile Özbey arasındaki kalıntıların Metropolis olduğunu belirttiler.

Kazılar

Kentteki ilk bilimsel çalışmayı 1972-1975’te Dokuz Eylül Üniversitesi’nden Recep Meriç’in yüzey araştırması oluşturdu. Kazılar 1989’da başladı. Bazı yayınlar, Meriç’in kazıların ilk beş yılını anlattığı kitap da dahil, başlangıç olarak 1990’ı veriyor. 2007’den beri kazıyı Manisa Celal Bayar Üniversitesi’nden Serdar Aybek yönetiyor. 2004-2008 arasında Oslo Üniversitesi Kültür Tarihi Müzesi de çalışmalara katıldı. Kazılar Kültür ve Turizm Bakanlığı, Torbalı Belediyesi ve özel destekçilerle sürüyor. Yakın yıllarda başı ve kolları eksik bir kadın heykeli ile güney yamaçta bir agora bulunduğu duyuruldu.

Bugün Metropolis’i gezerken

Kültür Bakanlığı’nın sitesine göre (2 Ekim 2026’da bakıldı) ören yeri her gün 08:30-17:30 arası açık ve giriş ücretsiz. Gezinizi tiyatrodan başlatın. Ön sıradaki onur koltuklarının aslan ayaklarına ve arkalarındaki Zeus ve Ares kabartmalarına bakın. Tiyatronun güneyindeki peristilli evden yukarı çıkarak bouleuterion ve stoaya geçin. Stoanın ön sütunlarında bağışçıların adlarını arayın. Akropole çıktığınızda Torbalı ovasının tamamını görürsünüz. Ovanın ortasındaki kent, bu tepeden inip adını taşıyan Torbalı. Tepeye çıkış yokuşlu ve gölge az.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Aybek, Serdar; Dreyer, Boris; Sponsel, Christina (2018). “Der Kultplatz des Zeus Krezimos in Metropolis in Ionien”. Gephyra 15: 71-94.
• Meriç, Recep (1982). Metropolis in Ionien. Ergebnisse einer Survey-Unternehmung in den Jahren 1972-1975. Königstein; Meriç, Recep (1996). Metropolis Kazılarının İlk Beş Yılı, 1990-1995. İstanbul.
• Aybek, S.; Ekin Meriç, A.; Öz, A. K. (2009). Metropolis: İonia’da Bir Ana Tanrıça Kenti. İstanbul: Homer.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Metropolis Ören Yeri (erişim 2 Ekim 2026) ve Türkiye Kültür Portalı, Metropolis Örenyeri.
• Metropolis Kazı ve Araştırmaları resmî sitesi.
• Metropolis (antik kent), Metropolis (Anatolia) ve Metropolis in Ionien, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası