Nif Kalesi Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Kemalpaşa’nın eski adı Nif, antik ve Bizans dönemindeki adı Nymphaion’du. Ad, “su perilerinin yeri” anlamına geliyor ve Nif Dağı’ndan ovaya inen bol sulara uygun düşüyor. 13. yüzyılda bu küçük kasaba bir imparatorluğun kış başkenti oldu. Kasabaya güneyden bakan kayalık tepedeki kale, halk arasında Hamalı Kale diye anılıyor. Bugün ondan geriye çok az duvar kaldı; ama ovadaki saray kalıntısıyla, Evliya Çelebi’nin tarifiyle ve dağdaki kazılarla birlikte okununca Nif’in uzun hikâyesinin bir parçası haline geliyor.

Kale nerede, ne zaman yapıldı?

Kalenin yerini anlatan kaynaklar aynı şeyi söylemiyor. Kemalpaşa Kaymakamlığı kaleyi “Nif Dağı’nın eteklerinde tepe üzerine kurulmuş” olarak tanımlıyor. Kültür varlıkları envanterine dayanan bir tanıtım ise kalenin “kente en hâkim tepede” olduğunu ve çevresinde yerleşimin geliştiğini yazıyor. Aynı tanıtıma göre çevredeki evlerin yapımında kalenin yıkılmış taşları kullanılmış ve surların bir bölümü bugün modern yerleşimin altında. Bizans sanat tarihçisi Semavi Eyice de 1961’deki makalesinde ovadaki Laskaris sarayının “Ortaçağ’dan kalma bir kalenin eteğinde” durduğunu yazıyor. Bazı kaynaklarda kalenin 1.506 metrelik Nif Dağı’nın zirvesinde ya da “Nif Dağı üzerinde” olduğu da geçiyor. Kaynakların çoğu kaleyi kasabaya yakın, eteklerdeki tepeye yerleştiriyor.

Kalenin yapım tarihi de belirsiz; kitabesi yok. Kaymakamlık, kalıntılara bakılarak Roma dönemine ait olduğunun sanıldığını yazıyor. Envanter tanıtımı yapıda iki dönem ayırıyor. Kuzeybatıdaki surlar, yöresel taşların harç kullanılmadan işlenip örülmesiyle yapılmış. Bu teknik Batı Anadolu’da Helenistik dönemde yaygındı. Bizans dönemine tarihlenen geç evrede ise taş ve tuğlanın sırayla dizildiği almaşık duvar örgüsü kullanılmış. 2025’teki bir yerel haber, ayakta kalan kalıntıların 12.-13. yüzyıl Bizans kalesine ait olduğunu, kuzey kapılarının altındaki duvarlarda daha erken izler görüldüğünü ve kale alanında MÖ 4. yüzyıla tarihlenen siyah firnisli seramikler bulunduğunu aktarıyor.

Evliya Çelebi’nin “beş köşeli” kalesi

Kalenin en ayrıntılı eski tarifi Evliya Çelebi’nin Seyahatname‘sinde. Envanter tanıtımının aktardığı metne göre Evliya kaleyi “yalçın bir kaya üzerinde, beş köşeli, iki kapılı” olarak anlatır. İçinde ve altındaki kubbelerden soğuk sular akar. Evliya’ya göre kale “dört bin kiremitlik”, yani dört bin evlik bir sayfiye yeri olan kasabanın halkını korumak için yapılmıştı. Kalenin çevresi için aktarılan ölçü kaynaklarda farklı. Türkçe tanıtımda “200 adımlık” geçiyor. Suna Çağaptay’ın 2025’teki makalesinde Seyahatname’nin bir baskısından yaptığı çeviride ise çevre 2.200 adım, yani yaklaşık 880 metre.

Laskarislerin kış sarayı

1204’te Haçlılar İstanbul’u alınca Bizans soylularından Theodoros Laskaris İznik’te yeni bir devlet kurdu. Tarihçiler bu devleti İznik İmparatorluğu diye anıyor; 1261’de İstanbul geri alınana kadar sürdü. Nymphaion bu imparatorluğun gözde yerlerinden biri oldu. Eyice’ye göre sarayı yaptıranın Theodoros I olduğu tahmin ediliyor. Çağaptay’a göre Bizans kaynakları sarayı ilk kez III. Ioannes Vatatzes’in sevdiği konut olarak anıyor ve yapım onun döneminde tamamlandı. Vatatzes ve oğlu II. Theodoros Laskaris ömürlerinin büyük kısmını burada geçirdi. Çağaptay’a göre II. Theodoros ve VIII. Mikhail Palaiologos imparatorluklarını burada ilan etti. Saray imparatorluğun kışlık konutuydu.

Nymphaion iki önemli antlaşmaya da adını verdi. Eyice’nin aktardığına göre 1214’te burada Theodoros I ile İstanbul’un Latin İmparatoru Henri arasında bir antlaşma imzalandı. 13 Mart 1261’de de VIII. Mikhail Palaiologos ile Cenova arasında Nymphaion Antlaşması yapıldı. Bu antlaşma Cenevizlilere İzmir’de ticaret ve liman hakları tanıdı. On dört yıl sonra Foça’nın yönetimi de Cenevizli Zaccaria ailesine verilecekti.

Saray bugün Kemalpaşa ovasında, halkın “Kız Kulesi” dediği yaklaşık 12’ye 26 metrelik dikdörtgen bir kalıntı. Alt katı kesme taştan, üst katları taş-tuğla almaşık örgüyle yapılmış. 2002’de ve 2008-2012 arasında yapılan kurtarma kazılarında sarayın çevresinde su kanalları, seramik ve sikkeler bulundu. Çağaptay, bodrum katta ortaya çıkan kalıntıları Bizans yazılı kaynaklarında geçen tholoslu bir havuz, yani kolymbos olarak yorumluyor.

Nif Dağı kazıları

Kalenin güneyinde yükselen Nif Dağı’nın antik adı Olympos’tu. Dağ, Kemalpaşa, Torbalı ve Buca ilçelerinin ortak sınırında. Dağın güneydoğusundaki Karamattepe, Ballıcaoluk, Dağkızılca ve Başpınar mevkileri 2006’da birinci derece arkeolojik sit ilan edildi. Aynı yıl Kültür ve Turizm Bakanlığı ile İstanbul Üniversitesi adına Prof. Dr. Elif Tül Tulunay başkanlığında kazılar başladı. 2020’den bu yana kazıyı Doç. Dr. Müjde Peker yönetiyor.

Bu alanlar kalenin kendisi değil, ama Nif’in en eski geçmişini aydınlatıyor. Karamattepe’de MÖ 8.-6. yüzyıllar arasına ait bir yerleşim bulundu. Alan MÖ 4. yüzyılda kısa bir süre mezarlık olarak kullanıldı. Burada dört bini aşkın metal buluntu ele geçti ve yoğun bir metal üretimi yapıldığı anlaşıldı. Trakya Üniversitesi’nden Daniş ve Ceren Baykan’ın 2024 tarihli makalesine göre bu atölyelerin ikinci evresi, Ahameniş döneminde Pers ordusunun ok ucu gibi demir mühimmatını üreten bir işlikti. Demir fırınları yerinde korunuyor.

Bugün Nif Kalesi’ni gezerken

Kaleden bugün yalnızca birkaç duvar parçası kalıyor; çevresi büyük ölçüde yerleşim içinde. Duvarlarda iki dönemi ayırmaya çalışın: harçsız örülmüş daha eski taşlar ve taş-tuğla sıralı Bizans örgüsü. Tepeden ova ve kasaba görülüyor; aşağıda ovadaki Laskaris sarayının kalıntısını seçebilirsiniz. Kale ile sarayı aynı gün gezmek, Nymphaion’un 13. yüzyıldaki düzenini anlamanın en iyi yolu. Nif Dağı’ndaki kazı alanları ayrı bir gezi gerektiriyor ve kazı dönemlerinde girişler sınırlı olabilir.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Semavi Eyice, “İzmir Yakınında Kemalpaşa (Nif)’da Laskaris’ler Sarayı”, Belleten 25/97 (1961), s. 1-16.
• Suna Çağaptay, “Water Nymphs and the Kolymbos?: The Laskarid Palace at Nymphaion Revisited”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 23/4 (2025), s. 291-320.
• Daniş Baykan ve Ceren Baykan, “Nif Dağı Kazısı Karamattepe Pers Ordusu Demir Mühimmat İmalathanesi ve Verilerinin Koruma Onarımı”, Yer Altı Kaynakları Dergisi 25 (2024).
• Kemalpaşa Kaymakamlığı, Nif Kalesi ve Torbalı Kaymakamlığı, Nif Dağı Kazısı.
• Erol Şaşmaz, “Nif Kalesi (Hamalı Kale)” — Kültür Varlıkları Koruma Envanteri’ne dayanan tanıtım, Evliya Çelebi alıntısı.
• İz Gazete, “Gizemli Nif Kalesi: Bizans’tan Greko-Pers’e uzanan izler” (18 Ağustos 2025).
• Kültür Envanteri, Nif Kalesi ve Nif Kalesi, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası