Beş Kapılar Kalesi Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Foça’da limana inen herkes Beş Kapılar’ın önünden geçer: denize bakan, yan yana dizilmiş beş sivri kemer ve arkasında yarımadayı saran surlar. Yerel anlatılarda bu yapı çoğunlukla “Ceneviz kalesi” diye geçer. Kazılar ise daha karmaşık bir tablo çiziyor. Surların altında Arkaik dönemin taşları, üstünde Bizans, Ceneviz ve Osmanlı onarımları var. Beş kemerin kendisi de bir Osmanlı yapısı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde, kayıkları karaya çekmek için yapılmış bir kayıkhane.

Arkaik surdan Bizans kalesine

Eski Foça yarımadası, antik Phokaia’nın Athena Tapınağı’nın da bulunduğu bölüm. Kazıları yöneten Prof. Dr. Ömer Özyiğit’e göre yarımada ilk kez Arkaik dönemde surlarla çevrildi, Roma döneminde de yer yer onarıldı. Bizans döneminde kent küçüldü ve yerleşim yarımadanın içine çekildi. Bu yüzden Bizans’tan bu yana yalnızca yarımadanın çevresi surla korunuyor. Bizans surları toprak harçla örülmüştü. Özyiğit’e göre bu surlar 1040 depreminde büyük zarar gördü ve yine toprak harçla onarıldı.

Kültür Envanteri kaleyi 11.-12. yüzyıl Bizans kalesi olarak tanımlıyor. 1082 Mayıs’ında İmparator I. Aleksios Komnenos’un Venedik ile yaptığı antlaşma, Venedik’e ayrıcalıklar tanıdı ve Foça Venediklilere açık bir liman oldu.

Ceneviz dönemi: şap serveti ve büyük onarım

Kalenin asıl dönüm noktası 1275. İmparator VIII. Mikhail Palaiologos o yıl Foça’nın yönetimini Cenevizli Manuele Zaccaria’ya verdi. Zaccarialar, Yeni Foça çevresindeki şap madenlerinden büyük gelir elde etti. Şap, kumaş boyacılığında boyayı sabitlemek için gereken değerli bir mineraldi. Özyiğit’in aktardığına göre Foça, Manuele için “gerçek bir altın madeni”ydi. Manuele’nin ölümünden sonra madenler ve kent kardeşi Benedetto Zaccaria’ya geçti.

1296’da Ceneviz-Venedik savaşı sırasında Ruggero Morosini komutasındaki bir Venedik donanması Foça’yı yağmaladı. Şap üretiminde kullanılan kazanlar bile tahrip edildi. Benedetto şaptan elde ettiği gelirle surları hızla yeniden yaptırdı. Özyiğit bu büyük onarımı 1298-1299 yıllarına tarihliyor. Surlarda bu evre kolay seçiliyor: pembe renkli horasan harcı ve aralarında Arkaik Athena Tapınağı’ndan sökülmüş büyük tüf blokları. Özyiğit’e göre Foça’da bir “Ceneviz kalesi” olduğu söylemi bu büyük onarımdan doğdu. Kazılarda yarımadada iki Ceneviz kulesi de belgelendi.

14. yüzyılda kale Bizans ile Ceneviz arasında birkaç kez el değiştirdi. Özyiğit’in anlatımına göre Cenevizli Domenico Cattaneo kenti 1336’da Bizanslılara kaptırdı. Simone Vignoso komutasındaki Ceneviz donanması Eylül 1346’da kenti denizden saldırarak geri aldı. İki yıl sonra Bizanslı Leon Kalothetos kenti yeniden Bizans’a bağladı. Orhan Gazi’nin oğlu Şehzade Halil’in kaçırılıp Foça’da tutulması bu döneme rastlar. İngilizce kaynaklar olayı 1358’e tarihliyor ve Kalothetos’un şehzadeyi ancak 100.000 hyperpyron karşılığında bıraktığını yazıyor. Kalothetos yönetiminin ne zaman bittiği konusunda kaynaklar ayrışıyor. Özyiğit 1355’te oğlunun yönetime geçtiğini yazarken İngilizce kaynaklar Leon’u 1363’e kadar vali olarak gösteriyor. Ceneviz donanması kenti 1360’ta yeniden aldı.

Osmanlı: Kanuni dönemi onarımı ve kitabe

Osmanlılar Foça’yı 1455’te Cenevizlilerden aldı. Özyiğit tarihi 24 Aralık 1455 olarak veriyor. Bizans tarihçisi Dukas’ın anlatımına göre önce Yeni Foça teslim oldu, Eski Foça bir ay kadar sonra alındı. Surlar bundan sonra yaklaşık seksen yıl onarım görmedi.

Ceneviz döneminden sonraki en büyük onarım 1538-1539’da yapıldı. Kanuni’nin oğlu Şehzade Mustafa o yıllarda Manisa’da Saruhan sancakbeyiydi. Onarımı yaptıran, şehzadenin silahtar ağası İskender’di. Beş Kapılar’ın ortadaki kemerinin üzerinde, yerinde duran mermer bir kitabe bunu anlatıyor. Kültür Envanteri ve Özyiğit’in aktardığı Türkçe çevirisi şöyle:

“Bu mübarek yapı, Sultan Selim Şah oğlu, en büyük sultan, Arap ve Acem meliklerinin efendisi, sultan oğlu Sultan Süleyman Şah’ın hükümdarlığı zamanında (gökler ve yerler durdukça Allah onun devletini ebedî ve mülkünü daim kılsın), Sultan Süleyman Şah’ın oğlu Sultan Mustafa’nın silahdarlar ağası (Allah’ın) zayıf kulu İskender eliyle yapıldı. Sene 945.”

Hicri 945, miladi 1538-1539’a denk geliyor. Özyiğit’e göre beş kapılı kayık çekek yeri bu tarihte yapıldı, arkasındaki yarım daire biçimli duvarlar ise Ceneviz dönemine ait. 2010 kazıları bu onarımın yalnızca kayıkhaneyle sınırlı olmadığını gösterdi. Surlardaki kareye yakın planlı kulelerin tümü, iri kum ve çakıl taneli aynı kireç harcıyla bu dönemde yapılmış. Bakanlık tanıtımına göre surlarda bugün dokuz kule ayırt edilebiliyor.

Venedik topları ve depremler

Kale 17. yüzyılda bir kez daha savaş gördü. Özyiğit, Kâtip Çelebi’ye ve Evliya Çelebi’ye dayanarak, Girit savaşı sırasında 7 Mayıs 1649’da Giacomo Riva komutasındaki Venedik donanmasının Foça limanına saldırdığını yazıyor. Saldırıda Osmanlı donanması zarar gördü, surlar Venedik toplarıyla tahrip oldu. Özyiğit’in aktardığına göre Evliya Çelebi 1671’de Foça’ya geldiğinde kalede onarım sürüyordu ve kendisi de iki gün onarımda çalıştı. Bu döneme ait onarım, kireç yerine toprak harçla yapılmış. Özyiğit bunu kasabanın ekonomik durumunun iyi olmadığına bağlıyor.

1709 ve 1739’daki iki büyük deprem Foça’yı ağır biçimde yıktı. Surları dışarıdan destekleyen ve kaleyi baştan başa kuşatan payanda duvarları, Özyiğit’e göre büyük olasılıkla 1742’deki onarımdan. Bundan sonra surlarda başka bir onarım izi görülmüyor.

Neye bakmalı?

• Beş kemer: Kayıkların çekildiği beş kapı. Ortadaki kemerin üzerinde 1538-1539 tarihli mermer kitabe yerinde duruyor.
• Harçlar: Aynı duvarda farklı dönemleri ayırmak mümkün. Bizans evresinde toprak harç, Ceneviz evresinde pembe horasan harcı, Kanuni evresinde iri taneli kireç harcı kullanılmış.
• Devşirme bloklar: Ceneviz onarımında kullanılan büyük tüf bloklar Arkaik Athena Tapınağı’ndan geliyor.
• Kuleler: Kareye yakın planlı kuleler Kanuni dönemi onarımından.

Kasabanın güneybatısındaki burunda duran ve “Dış Kale” ya da “Ceneviz Kalesi” diye anılan yapı başka bir kale. Özyiğit’e göre Ceneviz değil, Osmanlı yapısı. Bakanlık 1678, Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü 1698 tarihini veriyor.

Restorasyonlar ve bugün

Beş Kapılar 1983 ve 1994’te restore edildi. 2009-2011 arasında “Phokaia Antik Kenti Surları Restorasyon Projesi” kapsamında Athena Tapınağı kayalığının doğusundan Beş Kapılar’a kadar yaklaşık 300 metrelik bölümde kazı yapıldı, rölöve ve restorasyon çizimleri hazırlandı. Kültür Envanteri ve Vikipedi’ye göre Foça Kalesi 2013’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı. Bugün kayıkhane yazın açık hava sahnesi olarak kullanılıyor.

Bugün Beş Kapılar’ı gezerken

Kale dıştan, kıyı yolundan geziliyor; ayrı bir giriş ya da bilet yok. Önce denize bakan beş kemerin karşısına geçip ortadaki kitabeyi bulun, sonra surların dibinden yürüyerek harçların ve taşların değiştiği yerleri arayın. Akşamüstü ışığı sur taşlarının farklı renklerini daha iyi gösteriyor. Etkinlik varsa kayıkhanenin içine girilebiliyor; yoksa kemerlerin önü yeterli. Yarımadanın tepesindeki Athena Tapınağı kalıntıları ve kuzey kıyısındaki Kybele kutsal alanı birkaç dakikalık yürüme mesafesinde.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Ömer Özyiğit, “Foça Kent Duvarları”, İzmir Dergisi, sayı 14 — onarım evreleri, kitabe, 1649 saldırısı, 2009-2011 projesi.
• Ömer Özyiğit, “Phokaia”, Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları, Ege Üniversitesi, İzmir 2012, s. 294-311 (çevrimiçi sürüm) — “Ceneviz kalesi” adlandırması, Dış Kale.
• Kültür Envanteri, Foça Kalesi — Bizans, 1082, 1275, kitabe metni.
• Foça Kaymakamlığı, Beş Kapılar Kalesi ve İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Foça — kayıkhane, dokuz kule, 1983 ve 1994 restorasyonları, açık hava tiyatrosu.
• Onur Çalık, Cumhuriyet Döneminde Foça (1923-1938), yüksek lisans tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, 2019 — Dukas’a göre 1455 fethi.
• Foça Kalesi, Benedetto I Zaccaria ve Leo Kalothetos, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası