Efes Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Efes’te Kuretler Caddesi’nden aşağı yürürken insan bir kentin içinde olduğunu düşünür. Doğrudur, ama eksik. Bugün gezilen Efes, Efes’in tarih boyunca kurulduğu yerlerden yalnızca biri. Küçük Menderes’in (antik Kaystros) taşıdığı alüvyon kıyıyı yüzyıllar içinde batıya itti. Liman her dolduğunda kent de peşinden yer değiştirdi. UNESCO’nun 2015’teki kararında Efes’i “çevre koşullarının zaman içinde belirlediği bir yerleşim peyzajı” diye tanımlaması bundan. Bugün Celsus Kütüphanesi’nin önünden batıya bakınca gördüğünüz ova, Roma döneminde liman havzası ve denize uzanan bir kanaldı.

Bu sayfa kentin kendi hikâyesini anlatıyor. Ayasuluk Tepesi’ndeki yapılar için Ayasuluk Kalesi Tarihi, St. Jean Bazilikası Tarihi ve Selçuk İsabey Camii Tarihi, kazılardan çıkan heykellerin bugün nerede durduğu için Efes Arkeoloji Müzesi Tarihi sayfalarına bakabilirsiniz.

Bir kent, beş yer

Kazıcılar Efes’in yer değiştirmelerini kabaca beş aşamada anlatıyor:

• Çukuriçi Höyüğü: Bugünkü ören yerinin güneydoğusunda, eski haliç kıyısındaki bu höyükte yerleşim UNESCO metnine göre MÖ 7. binyılda başladı. Höyük bugün denizden kilometrelerce içeride kalıyor.
• Ayasuluk Tepesi: Orta Tunç Çağı’ndan itibaren asıl yerleşim bu tepedeydi. Hitit kayıtlarında Arzava ülkesinin başkenti olarak geçen Apasa’nın burası olduğu düşünülüyor. Kazı ekibi bu eşleştirmeyi “kesinleşmiş gibi” diye nitelerken bazı kaynaklar hâlâ tartışmalı sayıyor.
• Artemision çevresi: Lidya Kralı Kroisos, MÖ 560 civarında Efes’i aldıktan sonra halkı tepeden inip Artemis tapınağının çevresine yerleşmeye zorladı. Bu “ikinci Efes” bugün toprağın en az dört metre altında, kazılmayı bekliyor.
• Lysimakhos’un kenti: Büyük İskender’in generallerinden Lysimakhos, MÖ 300 civarında tapınak çevresi bataklığa dönüşünce yeni bir kent kurdu ve onu iki dağın arasına, surlarla çevrili bir alana taşıdı. Antik anlatıma göre eski kentin kanalizasyonunu tıkatarak insanları taşınmaya zorladı. Kente bir süre karısının adını, Arsinoeia’yı verdi. Lysimakhos MÖ 281’de ölünce Efes adı geri geldi. Bugün gezdiğiniz kent budur.
• Yeniden Ayasuluk: Liman Geç Antik Çağ’da yeniden dolunca ve Arap akınları başlayınca, halk 7. yüzyıldan sonra ilk yerleşim yerine, St. Jean Bazilikası’nın bulunduğu tepeye çekildi. Bugünkü Selçuk bu son yerleşimin devamı.

Artemision: dünyanın harikalarından kalan bir sütun

Efes’in ünü kentten çok tapınağından geliyordu. Selçuk’tan ören yerine giden yolun kenarında, bataklık bir çukurun ortasında tek başına duran sütun, antik dünyanın yedi harikasından birinin yerini gösteriyor. O sütun bile özgün değil, alanda bulunan parçalardan sonradan dikildi.

Kutsal alan tapınaktan çok daha eskiydi. Kazılar burada Tunç Çağı’ndan beri kült faaliyeti olduğunu ortaya koydu. Efesliler’in tanrıçası Yunanların bildiği avcı Artemis’ten farklıydı. Anadolu’nun ana tanrıçasıyla kaynaşmış bir figürdü. MÖ 8. yüzyılda kurulan ilk tapınak bir selle yıkıldı. MÖ 550 civarında, masrafının bir bölümünü Kroisos’un karşıladığı mermer tapınak Giritli mimar Khersiphron ve oğlu Metagenes tarafından yapılmaya başlandı. Bu yapı MÖ 356’da yandı. Gelenek yangını ün peşindeki Herostratos’a bağlar, ama bazı araştırmacılar bu anlatıyı sorguluyor. Efesliler daha büyük bir tapınak yaptılar. Rivayete göre İskender masrafı üstlenmeyi önerdi ve reddedildi. Üçüncü tapınak MS 3. yüzyıldaki Got saldırısında zarar gördü. 5. yüzyılda kapatıldı ve taşları başka yapılarda kullanıldı.

Roma’nın Asia başkenti

Lysimakhos’un ölümünden sonra Efes, Helenistik krallıklar arasında el değiştirdi. Önce Selevkosların, MÖ 246’dan sonra yarım yüzyıl Mısır’daki Ptolemaiosların, MÖ 196’da yeniden Selevkos Kralı III. Antiokhos’un eline geçti. Antiokhos MÖ 190’da Magnesia’da Romalılara yenilince, ardından imzalanan Apameia Barışı’yla kent Roma’nın müttefiki Bergama Krallığı’na bırakıldı.

Bergama Kralı III. Attalos MÖ 133’te ölürken krallığını Roma’ya bıraktı. Efes de bu mirasla Roma’ya geçti ve MÖ 129’da kurulan Asia eyaletinin içinde yer aldı. UNESCO metni eyaletin kuruluşunu 133’e bağlıyor; bu fark vasiyet ile eyaletin örgütlenmesi arasındaki dört yıldan kaynaklanıyor. Asia eyaleti bugünkü Batı Anadolu’yu kapsıyordu. Augustus döneminde (MÖ 27-MS 14) Efes, eyalet valisinin oturduğu merkez oldu.

Bu geçiş sarsıntısız olmadı. Roma vergileri ağırlaşınca Efes MÖ 88’de Pontus Kralı VI. Mithridates’in ordusunu kapılarında karşıladı. Antik anlatımlara göre eyaletteki Roma vatandaşlarının öldürülmesi emri Mithridates tarafından Efes’ten verildi. Roma kenti MÖ 86’da geri aldı ve Sulla Asia kentlerine ağır bir tazminat yükledi. MÖ 33’te Marcus Antonius ile Kleopatra, Aktion Savaşı öncesinde donanmalarını Efes’te topladı. Kentin Augustus’tan sonraki iki yüz yıllık refahı bu çalkantılı yüzyılın ardından geldi.

Bugün ayakta görülen yapıların çoğu bu dönemin, özellikle MS 1. ve 2. yüzyılların eseri. Kültür Bakanlığı’nın tanıtımına göre büyük Ticaret Agorası’nın yapımı İmparator Tiberius döneminde MS 23 civarında başladı ve kabaca otuz yıl sürdü. Prytaneion (belediye sarayı), yeni su yolları, Odeion ve hamamlar da bu yüzyıllarda yapıldı. Celsus Kütüphanesi, MS 106 civarında Asia valisi olan Tiberius Iulius Celsus Polemaeanus için oğlu Aquila tarafından hem kütüphane hem anıt mezar olarak yaptırıldı. Tamamlanma tarihi kesin değil. Yazıtlara dayanan yaygın görüş 117-125 arasıdır, bazı kaynaklar 135’e kadar uzatıyor.

Efes’in nüfusu için sık tekrarlanan “200 bin” rakamı eski bir tahmin. 20. yüzyılın ortasında 225 bine kadar çıkan bu tahmin bugün gerçekçi bulunmuyor. Sur içindeki yaşanabilir alana dayanan yeni hesaplar kabaca 35 ile 70 bin arasında bir nüfus veriyor. Bu bile Efes’i Roma Anadolusu’nun en büyük kentlerinden biri yapmaya yetiyor.

Kentin parlak dönemi 3. yüzyılda kırıldı. Kütüphanenin içi 262 civarında, bir depremde ya da Got saldırısında çıkan yangında yandı. Kaynaklar o yıllarda kentin hem depremle hem saldırıyla sarsıldığını, ama hangisinin yangına yol açtığının bilinmediğini söylüyor.

Yamaç Evler: zenginlerin mahallesi

Kuretler Caddesi’nin güneyinde, Bülbül Dağı’nın yamacına teraslar halinde yapılmış iki konut adası var. Bugün koruma çatısıyla örtülü olan ve gezilen bölüm, daha iyi korunmuş Yamaç Ev 2. Yaklaşık 4.000 metrekarelik bu ada Helenistik dönemde mezarlık olarak kullanılıyordu. Romalılar alanı MS 1. yüzyılda konut alanına çevirdi. Bakanlık sayfası burada yedi konut sayıyor, İngilizce kaynaklar altı diyor. Evler açık, sütunlu bir avlunun çevresinde kurulmuştu. Tabanlar renkli mozaiklerle, duvarlar mermer levhalar ve mitolojik sahneli fresklerle kaplıydı. Evlerde çeşmeler ve döşeme altından ısıtma vardı.

Alman kaynaklarına göre Yamaç Ev 2, MS 3. yüzyılın üçüncü çeyreğinde bir depremle yıkıldı. Eşyalar ve duvar resimleri enkazın altında kaldı. Bu yüzden duvar resimlerinin büyük bölümü 3. yüzyıla tarihleniyor ve Roma İmparatorluğu’nun doğusunda bu dönemden kalan en kapsamlı fresk topluluğu sayılıyor. İngilizce kaynaklar ise bazı birimlerin 7. yüzyıla kadar kullanıldığını yazıyor. UNESCO kararında Yamaç Ev 2, Roma üst sınıfının yaşam tarzını gösteren yapı olarak özellikle anılıyor.

Hristiyan Efes ve kentin çekilişi

Havari Pavlus 50’li yıllarda Efes’te iki-üç yıl kaldı. Elçilerin İşleri kitabına göre gümüşçü Demetrios, Artemis heykelcikleri satan zanaatkârları Pavlus’a karşı kışkırttı. Kalabalık büyük tiyatroya doldu ve kent yazmanı ancak Roma’nın tepkisini hatırlatarak ortalığı yatıştırabildi. Tiyatronun basamaklarında oturduğunuzda bu sahnenin geçtiği yerdesiniz.

431’de III. Ekümenik Konsil, liman yakınındaki Meryem Kilisesi’nde toplandı ve Meryem’e “Theotokos” (Tanrı’yı doğuran) unvanını onayladı. 449’daki ikinci toplantının kararları ise kilisece kabul görmedi. Panayır Dağı’nın eteğindeki mağara, Hristiyanlıkta Yedi Uyurlar, İslam geleneğinde Ashab-ı Kehf olarak bilinen anlatıyla ilişkilendirilen yerlerden biri.

Liman dolmaya devam etti. Son kazılara göre kentin büyük bölümü 614-615 civarında, büyük olasılıkla Sasani savaşları sırasında yıkıldı. 7. yüzyıldaki Arap akınlarıyla birlikte halk Ayasuluk Tepesi’ne çekildi. Bizans döneminde kent artık havarinin unvanından gelen Hagios Theologos adıyla anılıyordu. Türkçe Ayasuluk adı da buradan türedi.

Kazıların hikâyesi

• 1863-1874: İngiliz mimar John Turtle Wood, British Museum adına Artemis Tapınağı’nı aradı. Altı yıllık aramadan sonra 1869’da tapınağın tabanına ulaştı. Buluntuların bir bölümü Londra’ya gitti.
• 1895: Alman arkeolog Otto Benndorf, Avusturyalı sanayici Karl Mautner von Markhof’un bağışıyla Efes’te kazıya başladı. 1898’de Avusturya Arkeoloji Enstitüsü (ÖAI) kuruldu ve kazıları yüzyılı aşkın süre yürüttü. İlk dönem buluntularının bir kısmı Sultan II. Abdülhamid’in izniyle Viyana’ya gönderildi. 1906’daki Asar-ı Atika Nizamnamesi eser çıkarmayı yasakladı.
• 1903-1904: Celsus Kütüphanesi’nin kalıntıları kazıldı. Çökmüş cephenin dağınık 750 parçası 1970-1978 arasında Volker Michael Strocka ve Friedmund Hueber yönetiminde yeniden ayağa kaldırıldı. Eksik parçaların yerine kopyalar kondu.
• 2016-2018: Türkiye ile Avusturya arasındaki gerilim sırasında Avusturya ekibinin çalışmaları Ekim 2016’da durduruldu, Mayıs 2018’de yeniden izin verildi.

Efes, 5 Temmuz 2015’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Alan (iii), (iv) ve (vi) kriterleriyle tescil edildi. Kapsamında yalnız antik kent değil, Çukuriçi Höyüğü ile Artemision, St. Jean Bazilikası, İsa Bey Camii ve Ortaçağ yerleşimini kapsayan Ayasuluk bölümü de var. Koruma alanı 662,6 hektar, tampon bölge 1.246 hektar. Gerekçede Yamaç Ev 2’deki duvar resimleri ve mozaikler, Celsus Kütüphanesi, Hadrian Tapınağı ve Serapeion özellikle anılıyor.

Bugün Efes’i gezerken

Ören yerinin iki girişi var: üst giriş (Magnesia Kapısı yönü) ve alt giriş (tiyatro ve liman yönü). Üstten başlarsanız yol çoğunlukla iniş olur. Üst bölümdeki küçük, yarım daire tiyatro Odeion’dur; şehir meclisi ve konserler için kullanılıyordu. Kuretler Caddesi’ne inerken iki yanda yazıtlı onur anıtlarını göreceksiniz. Hadrian Tapınağı’nın cephesindeki kabartmalar kopyadır, orijinalleri Efes Arkeoloji Müzesi’nde. Celsus’un önünde durup cepheye bakın: alt kattaki dört nişte bilgeliği, erdemi, bilgiyi ve aklı simgeleyen kadın heykelleri var. Bunlar da özgün değil. Yazıtların sayesinde kimi temsil ettikleri biliniyor. Kütüphanenin yanındaki kapı Ticaret Agorası’na açılıyor. Oradan Mermer Cadde’yle büyük tiyatroya, tiyatronun önünden de bugün ağaçlarla kaplı eski limana uzanan Liman Caddesi’ne bakabilirsiniz.

Kuretler Caddesi’nin bir yanındaki çatılı yapı Yamaç Evler’dir. Burası ayrı biletle geziliyor ve Efes’in Roma dönemindeki zengin ev yaşamını en iyi gösteren bölüm. Kültür Bakanlığı’nın sitesine göre (2 Ekim 2026’da bakıldı) Efes ören yeri her gün 08:00-18:00 arası açık. Yabancı ziyaretçi bileti Efes Deneyim Müzesi’ni de kapsıyor ve MüzeKart T.C. vatandaşları için geçerli. Yamaç Evler’de ise MüzeKart geçmiyor, T.C. vatandaşları indirimli bilet alabiliyor; bu bölüm 09:00-17:00 arası açık. Yaz aylarında bazı akşamlar gece müzeciliği uygulanıyor. Alan büyük ve gölgesiz; sabah erken gidin, yanınıza su alın.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Ephesus (1018rev) — kısa sentez, kriterler, alan büyüklükleri.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Efes Ören Yeri, Yamaç Evler, Efes Deneyim Müzesi ve Ayasuluk Ören Yeri (erişim 2 Ekim 2026).
• Pamukkale Üniversitesi Ayasuluk Kazısı, Tarihçe — “I.-V. Efes” yer değiştirme şeması.
• Feridun Emecen, “Ayasuluk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4 (1991).
• Scherrer, Peter (ed.) (2000). Ephesus: The New Guide. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü / Ege Yayınları.
• Ephesus, Temple of Artemis, Library of Celsus, Ephesos, Celsus-Bibliothek ve Efes, Vikipedi.
• Elçilerin İşleri 19:23-41 (Demetrios olayı).

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası