Bergama Asklepion Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Nerede: İzmir, Bergama; akropolün yaklaşık 2-3 km güneybatısında, kentin batısındaki vadide
Dönem: MÖ 4. yüzyılda kurulan kutsal alan; bugün görülen yapıların çoğu MS 2. yüzyıl Roma dönemi
Yaptıranlar: Kurucu olarak Pergamonlu Arkhias anılıyor; Roma döneminde imparatorluk desteği ve kentin zenginleri (yuvarlak tapınak: konsül L. Cuspius Pactumeius Rufinus)
Önemli tarihler: MÖ 4. yüzyıl kuruluş · II. Eumenes döneminde devlet kültü · MS 2. yüzyıl büyük yenileme · 145’ten sonra Aelius Aristides burada · 129 doğumlu Galenos’un 16 yaşında burada eğitime başlaması · 175 deprem · 1927’den beri kazılar
Bugün: Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı ören yeri; muze.gov.tr’ye göre her gün açık (2 Ekim 2026), sesli rehber var; kutsal kaynak hâlâ akıyor

Antik dünyada yüzlerce Asklepion vardı. Epidauros, Kos ve Atina’dakiler en eskileri arasındaydı. Bergama’daki ise MS 2. yüzyılda bunların en ünlüsü oldu. Bunu iki adama borçluyuz. Biri, yıllarca burada hastalığına çare arayan ve gördüğü rüyaları ayrıntısıyla yazan hatip Aelius Aristides. Öbürü, gençliğinde burada yetişen ve sonra Roma imparatorlarının hekimi olan Galenos. İkisi sayesinde bir antik şifa merkezinde neler olduğunu, başka hiçbir yer için bilmediğimiz kadar iyi biliyoruz. Kentin genel tarihi için Pergamon Antik Kenti Tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Bir kaynak başında kurulan kült

Asklepios, Yunan inancında hekimliğin tanrısıydı. Kutsal alanın yeri tesadüf değil: Vadideki kayalıktan çıkan bir su kaynağı, Asklepios kültünden önce de kutsal sayılıyor olabilirdi. Kazılarda bu kaynağın en geç MÖ 5. yüzyılın sonunda taşla çevrildiği anlaşıldı.

Pausanias’ın aktardığı bir geleneğe göre kültü Pergamon’a, Arkhias adlı bir kentli getirdi. Arkhias, Epidauros’taki Asklepion’da iyileşmiş ve şükran olarak kendi kentinde bir kutsal alan kurmuştu. Kazılar kutsal alanın MÖ 4. yüzyıldan beri var olduğunu doğruluyor. Rahiplik uzun süre Arkhias’ın soyunda kaldı. II. Eumenes döneminde Asklepios kültü devlet kültü oldu. Attaloslar döneminde alan genişledi: Sağlık tanrıçası Hygieia için bir tapınak, sunaklar ve hastaların uyuduğu yeni bir bölüm yapıldı.

MS 2. yüzyıl: kutsal alanın yeniden kuruluşu

Bugün gezdiğiniz Asklepion büyük ölçüde MS 2. yüzyılın eseri. Bu dönemde kutsal alan dört kat kadar büyüdü ve 110 x 130 metrelik, üç yanı sütunlu galerilerle çevrili bir avlu çevresinde yeniden düzenlendi. Yenilemenin hangi imparator döneminde yapıldığı kaynaklarda ayrışıyor: Kültür ve Turizm Bakanlığı ile bazı kaynaklar Hadrianus’u (117-138), Alman kazı yayınlarına dayanan özetler ardılı Antoninus Pius’u (138-161) öne çıkarıyor. İşin iki imparatorun dönemine yayılmış olması da mümkün.

  • Kutsal yol (Via Tecta): Kentten gelen yaklaşık 820 metrelik tören yolu. İlk bölümü tonozla örtülüydü, son bölümünde iki yanı sütunlu galerilerle çevrili 18 metreyi aşan genişlikte bir caddeye dönüşüyordu. Bugün görülen sütunlu kesim bu son bölüm.
  • Propylon: Yolun sonundaki anıtsal giriş. Alınlığını süsleyen uçan bir Nike heykeli bugün Bergama Müzesi’nde.
  • Kütüphane: Girişin sağındaki salon. Burada bulunan Hadrianus heykeli de Bergama Müzesi’nde sergileniyor.
  • Zeus Asklepios Tapınağı: Girişin solundaki yuvarlak yapı. Roma’daki Pantheon’un küçük bir kopyası olarak tasarlandı. Kubbe çapı 23,85 metreydi. Yapıyı Pergamonlu Roma konsülü Lucius Cuspius Pactumeius Rufinus yaptırdı ve büyük olasılıkla bu yeni, birleşik tanrıya, “Kurtarıcı Zeus Asklepios”a adadı.
  • Tiyatro: Avlunun kuzeybatı köşesinde, yaklaşık 3.500 kişilik, tam yarım daire planlı bir Roma tiyatrosu. Kutsal alanın içinde bir tiyatro bulunması, eğlencenin de tedavinin bir parçası sayıldığını gösteriyor.
  • Yuvarlak tedavi binası: Avlunun güneydoğu köşesinde, dış çapı 60 metreye yaklaşan iki katlı yuvarlak yapı. Bazı kaynaklarda Telesphoros Tapınağı olarak geçiyor. Bir yeraltı tüneliyle kutsal kaynağa bağlanıyordu.

175’teki bir deprem kütüphanenin yakınındaki galerileri yıktı; galeriler kısa sürede onarıldı. 3. yüzyılda yeni deprem hasarları ve Hristiyanlığın yayılmasıyla kutsal alan geriledi.

Tedavi: arınma, uyku ve rüya

Asklepion’a gelen hasta önce arınırdı. Kutsal kaynağın suyuyla yıkanmak, belirli günler boyunca perhiz yapmak bu aşamanın parçasıydı. Ardından tanrıya adak ve dua sunulurdu. Tedavinin merkezinde “enkoimesis” denen kutsal uyku vardı. Hasta kutsal alandaki uyku odalarında yatar, rüyasında tanrının ya da onun simgelerinin kendisine görünmesini beklerdi. Sabah rüyasını rahiplere anlatır, onlar da rüyayı yorumlayarak tedaviyi belirlerdi. Kutsal alanın ortasında bu uyku odalarının, erken dönem tapınakların ve kutsal kaynakların temelleri bugün de görülüyor.

Bu tedavilerin ne olduğunu en ayrıntılı biçimde Aelius Aristides’ten öğreniyoruz. İzmirli hatip, 143’te kariyeri için gittiği Roma’da ağır hastalandı. Çareyi Pergamon Asklepionu’nda aradı ve yıllarca burada kaldı. 171’de yazmaya başladığı altı kitaplık Kutsal Söylevler (Hieroi Logoi), otuz yıla yakın süre boyunca gördüğü rüyaları ve tanrının ona “reçete ettiklerini” anlatıyor. Bunlar arasında oruç, alışılmadık perhizler, kan aldırma, lavman, kusturma, soğuk suya girme ya da yıkanmaktan uzak durma var. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın tanıtımı buna çamur kürü, şifalı su, hacamat ve müzik dinletisini de ekliyor. Oxford Klasik Sözlüğü, Aristides’in kitaplarını tapınak hekimliğinin en önemli tanıklıklarından ve bir pagan yazardan kalan en kapsamlı kişisel dinî deneyim anlatısı olarak tanımlıyor.

Bugün en çok ilgi çeken yapı, kutsal kaynağın bulunduğu avlunun ortasından güneydoğudaki yuvarlak binaya uzanan yeraltı tüneli. Uzunluğu kaynaklara göre 70 ile 80 metre arasında değişiyor. Tavanındaki açıklıklardan ışık giriyor. Rehberlerde hastaların bu tünelde yürürken akan suyun sesiyle ve tavandan fısıldanan telkinlerle iyileştirildiği sıkça anlatılıyor. Bu yorum yaygın, ama tünelin asıl işlevinin yağmur ve soğuktan korunarak tedavi binasına geçişi sağlamak olduğu da öne sürülüyor.

İyileşenler tanrıya teşekkürlerini adaklarla gösterirdi. Kazılarda çok sayıda adak eşyası bulundu; bunların arasında iyileşen organı temsil ettiği düşünülen küçük pişmiş toprak beden parçaları var. Bergama Müzesi’nde sergilenen Helenistik döneme ait altın bir kulak da bu tür bir adak olarak tanımlanıyor. Kutsal alanın erken dönemine ait küçük bir yapının içinde siyah-beyaz çakıl taşlarından bir taban mozaiği de korunmuş durumda.

Galenos: Asklepion’dan imparator sarayına

Antik çağın Hipokrat’tan sonra en ünlü hekimi Galenos, Eylül 129’da Pergamon’da doğdu. Babası Aelius Nikon varlıklı bir mimar ve inşaat ustasıydı. Galenos 16 yaşında Asklepion’a “therapeutes”, yani tanrının hizmetkârı ve yardımcı olarak girdi ve burada dört yıl kaldı. Bu yıllarda Aiskhrion, Stratonikos ve Satyros gibi hekimlerden ders aldı.

148’de babası ölünce Galenos İzmir, Korinth, Girit, Kilikya, Kıbrıs ve sonunda İskenderiye’nin ünlü tıp okuluna giderek eğitimini sürdürdü. 157’de, 28 yaşında, Asya eyaletinin başrahibinin gladyatörlerinin hekimi olarak Pergamon’a döndü. 162’de Roma’ya gitti ve zamanla Marcus Aurelius başta olmak üzere birkaç imparatorun hekimi oldu. Galenos’un tıp anlayışı bin üç yüz yılı aşkın süre Batı tıbbını etkiledi. TDV İslâm Ansiklopedisi de onu Bergama’nın yetiştirdiği en tanınmış kişi olarak anıyor.

Kazılar ve bugünkü durum

Asklepion’un kazıları 1927’de Theodor Wiegand yönetiminde başladı. 1957-1968 arasında Erich Boehringer kutsal alanın büyük bölümünü açtı. Bulgular Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün Altertümer von Pergamon dizisinde 1968-2011 arasında beş cilt olarak yayımlandı. Asklepion, 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren “Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzajı”nın parçası. UNESCO metni kutsal kaynağın hâlâ aktığını özellikle belirtiyor.

Bugün Bergama Asklepionu’nu gezerken

Girişten sonra sütunlu kutsal yolun son bölümünden yürüyerek propylona varırsınız. Solda yuvarlak tapınağın kalın duvarları, sağda kütüphane var. Avluya girdikten sonra sağdaki tiyatronun basamaklarına çıkın: kutsal alanın bütün planı oradan görülüyor. Avlunun ortasında kutsal kaynak ve havuzlar, onların yanında yeraltı tünelinin girişi var. Tünel sizi güneydoğudaki yuvarlak tedavi binasının bodrumuna çıkarıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sayfasına göre ören yeri 2 Ekim 2026 itibarıyla her gün 08:30-17:30 arasında açık, Müzekart geçerli ve sesli rehber var. Alan düz ve yürümesi kolay, ancak gölge az.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Bergama Asklepionu ne zaman kuruldu?

Kutsal alan MÖ 4. yüzyılda kuruldu. Geleneğe göre kurucusu, Epidauros’ta iyileşen Pergamonlu Arkhias’tı. Bugün görülen yapıların çoğu MS 2. yüzyıldaki büyük yenilemeye ait.

Asklepion’da hastalar nasıl tedavi ediliyordu?

Hastalar önce kutsal suyla arınır, perhiz yapar, adak sunardı. Sonra uyku odalarında uyur, gördükleri rüyayı rahiplere anlatırdı. Rüyanın yorumuna göre banyo, perhiz, oruç, kan aldırma gibi tedaviler uygulanırdı.

Galenos Bergama Asklepionu’nda mı çalıştı?

Galenos 129’da Pergamon’da doğdu ve 16 yaşından itibaren dört yıl Asklepion’da yetişti. 157’de kente dönüp gladyatörlerin hekimi oldu, 162’de Roma’ya gitti.

Asklepion girişinde “ölüm buraya giremez” yazısı var mı?

Bu söz rehberlerde ve gezi yazılarında sıkça geçiyor. Ancak böyle bir yazıtın metnine ve yerine, incelediğimiz kazı ve Bakanlık kaynaklarında rastlamadık.

Kaynakça

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası

Scroll to Top