İzmir Arkeoloji Müzesi Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Konak’tan Bahribaba Parkı’na doğru yokuşu çıkınca karşınıza çıkan beton bina, İzmir’in en eski müzesinin üçüncü adresi. Müze bir asır önce Basmane’de, cemaati şehirden ayrılmış bir kilisede, okul bahçelerinden ve hükümet konağı avlusundan toplanan birkaç düzine taşla başladı. Bugün Bayraklı’dan Efes’e, Bergama’dan Teos’a uzanan kazıların buluntularını bir arada gösteriyor. Hikâyesi, İzmir’deki arkeoloji çalışmalarının da hikâyesi sayılır.

Bir müfettiş, bir kilise, ilk eserler (1914-1927)

Türkçe Vikipedi’ye göre İzmir’de bir arkeoloji müzesi kurma fikri, 1914’te “Aydın ve İzmir havalisi Asar-ı Atika Müfettişi” olarak bölgeye gelen Aziz Ogan‘a ait. Birinci Dünya Savaşı ve ardından gelen yıllarda duran çalışmalar Cumhuriyet’in ilanından sonra yeniden başladı. Ege Üniversitesi’nden Prof. Dr. Süleyman Özkan’ın müzenin ilk yıllarını anlatan makalesine göre Ogan, eserlerin İzmir’de toplanması için bir binaya ihtiyaç olduğunu Maarif Vekâleti’ne bildirdi. Olumlu yanıt gelince Kapılar (Basmane) semtindeki boş Aya Vukla Kilisesi seçildi. Müzeye bir müdür, bir muhafız ve bir hademe kadrosu açıldı, bina kısa bir onarımdan geçti.

Kilisenin kimliği konusunda kaynaklar biraz farklı konuşuyor. Özkan kiliseyi “Ermeni Ortodoks” olarak tanımlıyor. Türkçe Vikipedi ise yapıyı Rum Ortodoks inancındaki Ermenilerin (Hayhoromların) 1886-1887’de yaptırdığı Aziz Vukolos Kilisesi olarak anlatıyor. Kilisenin adı, geleneğe göre İzmir’in ilk piskoposu sayılan Vukolos’tan geliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı ise binayı “Aya Vukla (Gözlü) Kilisesi” diye anıyor. Vikipedi’ye göre müzenin buraya yerleşmesi Şubat 1924’te ve Mustafa Kemal’in isteğiyle oldu.

Özkan’ın envanter numaralarıyla izlediği ilk eserler mütevazıydı. 1924’te müzeye gelen ilk parçalar hükümet konağı avlusunda ve İzmir İdadisi’nde (sonraki adıyla I. Sultani) duran taşlarla, Nysa kazısından İzmir’e getirilmiş eserlerdi. Carl Humann’ın 1892’de Menderes Magnesiası’nda yaptığı kazının İstanbul’a gitmeyen birkaç parçası da İdadi üzerinden müzeye ulaştı. Müzenin ilk müdürü emekli bahriye binbaşısı Ali Tevfik Bey oldu. 1926’da yerine arkeoloji ve müzecilik deneyimi olan Selâhattin Kantar getirildi.

Açılış ve ilk kazılar (1927-1938)

Müze, Özkan’a göre Vali Kâzım (Dirik) Paşa’nın konuşmasıyla 15 Şubat 1927‘de bir törenle açıldı. Halk 18 Şubat’tan itibaren ziyaret edebildi. Bakanlık ve Vikipedi de açılış yılını 1927 olarak veriyor. İki katlı binanın alt katında taş eserler, kütüphane ve idare vardı, tablolar da burada asılıydı. Koleksiyon hızla büyüdü. Selçuk yakınındaki Belevi Mezar Anıtı’nın bazı kabartma ve heykelleri 1927 ve 1935’te, Efes kazılarının heykeltıraşlık eserleri 1928’den sonra müzeye geldi. Özkan’a göre 1933’te Maarif Vekâleti, Alişar Höyük ve Boğazköy kökenli, çivi yazılı tabletler de içeren 129 parçalık bir Hitit grubunu İzmir’e gönderdi. Bu grup üst katta sergilendi.

1931’de müzeyi gezen Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal’in hatıra defterine yazdığı not hem Özkan’ın makalesinde hem Bakanlık’ın müze sayfasında anılıyor: “İzmir Asar-ı Atikâ Müzesi’ni gezdim. Büyük himmet ve dikkatle istifadeli hale getirilmiş. Memnun oldum.” Aynı yıllarda müze kazı da yapıyordu. Avusturyalı arkeolog Franz Miltner ile Selâhattin Kantar, 1932-1933’te Namazgâh semtindeki antik agorada kazı yaptı. Bu kazılar İzmir Agorası’nın ünlü heykel ve kabartmalarını gün ışığına çıkardı. Müze, Kantar’ın müdürlüğünde 1943’te bugünkü İzmir Arkeoloji Müzesi adını aldı.

Kültürpark yılları (1951-1984)

Kilise binası zamanla dar geldi. Özkan’a göre fuar alanında iki bina müzeye ayrıldı. Arkeolojik eserler 1951’de Kültürpark’taki Millî Eğitim (Maarif Vekâleti Kültür) Pavyonu’na taşındı. Tablolar ise 9 Eylül 1952’de “Sanat Galerisi” adıyla açılan ayrı bir binaya geçti. Bugünkü İzmir Resim ve Heykel Müzesi’nin kökü bu galeri. Aya Vukla Kilisesi 1980’lerin başına kadar müzenin deposu olarak kullanıldı. 1990’da bir yangında hasar gören kilise, 2008-2010’daki restorasyondan sonra kültür merkezi oldu.

Kültürpark yılları, İzmir çevresinde kazıların çoğaldığı yıllardı. Özkan’ın saydığı kazı yerleri listesi uzun: Klazomenai, Metropolis, Phokaia, Pitane, Myrina, Erythrai, Miletos, Iasos, Bayraklı Höyük, Larisa, Daskyleion, Tralles. Sonra Teos, Klaros, Kyme, Ulucak, Baklatepe, Panaztepe ve Yeşilova eklendi. Pavyon bu buluntulara yetmez oldu.

Bahribaba Parkı’ndaki bina (1984)

Konak’ta Bahribaba Parkı içinde yapılan yeni bina, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze broşürüne ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne göre 11 Şubat 1984‘te ziyarete açıldı. Özkan ise taşınmayı 1983 olarak veriyor. Bu tarih büyük olasılıkla binanın bitişine ve eserlerin taşınmasına ait. Yaklaşık 5.000 metrekarelik bina üç katlı. Zemin katta depolar, restorasyon laboratuvarı ve kütüphane, birinci katta idari bölümler, üst katlarda sergi salonları var. Giriş katı aynı zamanda taş eserler katı.

Müzenin yükü sonraki yıllarda başka binalarla paylaşıldı. 2004’te Kültürpark’ta açılan İzmir Tarih ve Sanat Müzesi, Arkeoloji Müzesi’nin dolan teşhir kapasitesi yüzünden kuruldu ve birçok önemli parça oraya geçti. 29 Nisan 2023’te açılan İzmir Kültür Sanat Fabrikası’ndaki arkeoloji ve etnografya müzesi de Bakanlık’a göre İzmir Arkeoloji Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı bir birim. Yani bugün “İzmir’in arkeoloji koleksiyonu” tek bir binada değil.

Müzede neye bakmalı?

• Taş Eserler Salonu (giriş katı): Bakanlık broşürüne göre buradaki heykel, büst, portre ve maskların hepsi Hellenistik ve Roma dönemlerine ait. Türkçe Vikipedi ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, salonun öne çıkan eserlerinden biri olarak sağlık tanrıçası Hygieia’nın büstünü gösteriyor.
• Bronz heykeller: Müze broşürü, Ege’deki batıklardan çıkarılan “Bronz Koşan Atlet” ve “Bronz Demeter” heykellerini müzenin en ilgi çeken eserleri olarak tanıtıyor. Antik dünyadan büyük boyutlu bronz heykel çok az kaldığı için, koşucunun hareketli duruşuna ve gözlerin boş yuvalarına yakından bakmaya değer.
• Hazine Odası: Bronz heykellerle aynı katta. Arkaik dönemden İslami döneme kadar sikkeler, Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerinden altın, gümüş ve değerli taşlı takılar ile cam eserler.
• Ekrem Akurgal Seramik Eserler Salonu (üst kat): Adını Bayraklı’da (Eski Smyrna) uzun yıllar kazı yapan arkeologdan alan salonda, Prehistorik çağlardan Bizans’a seramikler kronolojik sırayla diziliyor. İl Müdürlüğü, Bronz Çağı liman yerleşimi Limantepe’nin buluntularını da koleksiyonun parçası olarak anıyor.
• Bahçe: Ön ve arka bahçede lahitler, steller, yazıtlar ve mimari parçalar açıkta duruyor. Bahçenin içinden bakılınca karşıdaki eski binada İzmir Etnografya Müzesi görülüyor.

Bugün İzmir Arkeoloji Müzesi’ni gezerken

Bakanlık’ın müze sayfasına göre (2 Ekim 2026) müze her gün açık ve 08.30-18.30 arası ziyaret edilebiliyor. Kapalı günü yok, T.C. vatandaşları için MüzeKart geçerli. Saatler sezona göre değişebildiği için gitmeden muze.gov.tr’ye bakmak iyi olur. Efes ya da Bergama’ya gitmeden önce bu müzeyi görmek, ören yerlerinde yerinde kalmamış heykel ve kabartmaların neye benzediğini anlamaya yardım ediyor. Hemen karşıdaki Etnografya Müzesi aynı yarım güne sığdırılabilir. Agora ören yeri ve Kemeraltı da yakında. İzmir Tarih ve Sanat Müzesi’nde sergilenen eserlerin bir bölümünü bugün Alsancak’taki Kültür Sanat Fabrikası’nda aramak gerekiyor.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Süleyman Özkan, “Kuruluşundan 1938 Yılına Kadar İzmir Arkeoloji Müzesi”, İzmir Araştırmaları Dergisi 17 (2022), s. 15-40, DergiPark.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İzmir Arkeoloji Müzesi sayfası ve müze broşürü (2 Ekim 2026’da erişildi).
• İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İzmir Arkeoloji Müzesi (2 Ekim 2026’da erişildi).
• İzmir Arkeoloji Müzesi, Aziz Vukolos Kilisesi ve Kültürpark, Vikipedi; İzmir Archaeological Museum, Vikipedi (İngilizce).
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İzmir Kültür Sanat Fabrikası sayfası (2 Ekim 2026’da erişildi).

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası