Ayasuluk Kalesi Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Selçuk’a hangi yönden girerseniz girin, ilk gördüğünüz şey tepedeki surlardır. Kazı ekibinin deyişiyle iç kale “Selçuk’un başına konulmuş bir taç gibi.” Görünen surlar Ortaçağ’ın, büyük bölümüyle Türk dönemlerinin eseri. Ama altlarındaki tepe, Efes’in ilk yerleşim yeri sayılıyor. Ayasuluk Tepesi’nin hikâyesi bu yüzden kalenin hikâyesinden çok daha uzun.

Tepede üç ayrı katman var ve bu sitede üç ayrı sayfada anlatılıyor. Bu sayfa tepenin kendisini ve en üstteki iç kaleyi konu alıyor. Güney yamaçtaki büyük kilise için St. Jean Bazilikası Tarihi, eteğindeki Aydınoğulları camisi için Selçuk İsabey Camii Tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

İlk Efes: tepenin derinliği

Uzun süre Efes’in MÖ 11. yüzyılda Yunan göçmenlerce kurulduğu düşünüldü. Ayasuluk Tepesi’nde 1990’dan beri yapılan kazılar bu tabloyu değiştirdi. İç kalenin güneydoğu köşesinde açılan sondajda altı tabaka saptandı. Tepe Erken Tunç Çağı’ndan Helenistik döneme kadar kesintisiz iskân görmüş. En alttaki buluntular Troya I evresiyle çağdaş.

Geç Tunç Çağı’nda tepe surlarla çevrildi. Yamaçta tholos mezarlar ve Miken çanak çömleği bulundu. Kazı ekibine göre Hitit kayıtlarında Arzava-Mira krallığının başkenti olarak geçen Apasa burasıydı. Ekip bu eşleştirmeyi “kesinleşmiş gibi” diye niteliyor. Alman Vikipedi’nin kaleye ayrılan maddesi gibi bazı kaynaklar ise konuyu hâlâ tartışmalı sayıyor.

MÖ 560 civarında Lidya Kralı Kroisos kenti aşağıya, Artemis tapınağının çevresine taşıdı. Tepe bundan sonra yüzyıllarca bir gözetleme noktası oldu. Kalenin güneydoğu eteğindeki Helenistik sur kalıntıları burada Lysimakhos döneminde bir karakol kurulduğunu gösteriyor. Bu karakol yeni Efes’i kuzey ve doğudan gelecek saldırılara karşı kolluyordu.

Bizans kalesi

6. yüzyılda İmparator I. Justinianus, havari Yuhanna’nın mezarı üzerine dev bir bazilika yaptırınca tepe yeniden önem kazandı. 7. yüzyılda Efes’in limanı kullanılmaz hale gelince ve Arap akınları başlayınca halk eski kentten bu tepeye çekildi. Kazıcılar tepenin bu dönemde dışta iki evreli bir surla, en üstte de bir iç kaleyle çevrildiğini belirtiyor. Bazilikayı kuşatan, yaklaşık bir kilometrelik dış surlarda 20 kule ve Efes ile Artemis Tapınağı’ndan getirilmiş bol devşirme taş var.

Kalenin tam yapım tarihi bilinmiyor. Duvar tekniği Bizans dönemini gösteriyor. Kaynaklar 6. yüzyıl ile 7. yüzyıldaki Arap akınları arasında bir tarih öneriyor. İç kalenin en yüksek noktasında, Türk döneminde sarnıca dönüştürülmüş tonozlu bir yapı var. Son kazılar bunun aslında Bizans döneminden bir bazilikanın apsisi olduğunu gösterdi. Bir inanışa göre Yuhanna İncil’ini burada, tepenin doruğunda yazmıştı. Kazı ekibi bu küçük kilisenin onun anısına yapılmış olabileceğini düşünüyor.

Aydınoğulları’nın merkezi

Kent Ekim 1304’te Menteşe Bey’in damadı Sasa Bey’e teslim oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1309 civarında Aydınoğlu Mehmed Bey’in eline geçti. Ayasuluk, Aydınoğulları’nın deniz seferleri ve İtalyan ticareti için önemli bir iskele oldu. 1331 ya da 1332’de kente gelen İbn Battuta burada Mehmed Bey’in oğlu Hızır Bey’i buldu.

Hızır Bey ve ardından İsa Bey dönemlerinde Ayasuluk beyliğin merkeziydi. Kazı ekibi bu dönemi bir yerde 1348-1390, bir başka yerde 1348-1380 diye veriyor. Kale bu yıllarda onarıldı, kulelerle güçlendirildi. 2009 kazılarında iç kalenin en üst terasında 11 x 10 metrelik, kapıları mermer bir yapı bulundu. Kapı sövelerindeki silmelerin yakın benzeri İsa Bey Camii’nin doğu kapısında var. Kazı ekibi bu yüzden yapıyı caminin çağdaşı bir beylik köşkü olarak tanımlıyor. 1425’ten sonra büyük olasılıkla dizdarın, yani kale komutanının köşkü olarak kullanıldı. İngiliz gezgin John Covel’in 1670 tarihli gravüründe surlardan yüksek, iki katlı bir yapı olarak görülüyor. 1690 tarihli bir gravürde ise yok, demek ki iki tarih arasında yıkıldı.

1390’da Yıldırım Bayezid Aydınoğulları topraklarını Osmanlı’ya kattı. İsa Bey’in nerede oturmasına izin verildiği konusunda kaynaklar ayrışıyor. TDV Tire’yi, Zeki Arıkan’ın çalışması Ayasuluk’u gösteriyor. 1402’deki Ankara Savaşı’ndan sonra Timur, Bizans tarihçisi Dukas’ın aktardığına göre Ayasuluk’ta otuz gün çadır kurdu ve çevredeki kaleleri buradan ele geçirdi. Ardından Aydınoğulları arasında taht kavgası yaşandı. Kent sonunda II. Murad döneminde, TDV’ye göre 1425’te, kesin olarak Osmanlı’ya geçti. Bazı kaynaklar 1426 ya da 1430’lu yılları veriyor.

Osmanlı döneminde kale

Kale Osmanlı döneminde de kullanıldı. 16. yüzyılın ortasında Ayasuluk, Kaptanpaşa eyaletine bağlı yeni Sığla sancağına katılınca kaleye daha çok önem verildi. 1575 tarihli tahrir defterinde kale muhafızlarının sayısı Arıkan’a göre 60, TDV’ye göre 69 kişi. Mühimme defterleri kalenin 1579-1580’de onarıldığını gösteriyor.

Evliya Çelebi kenti 1671’de gördü. Kaleyi “sivri bir kaya üzerinde” duran, çevresi bin üç yüz adım, taş yapılı sağlam bir kale olarak anlatır. O sırada kalede kırk nefer görev yapıyordu. Kasabanın 120 kadar evinin yirmisi kale içindeydi. 17. yüzyılın sonunda İzmir’in yükselişiyle Ayasuluk küçüldü. 19. yüzyıl gezginleri burayı birkaç ailenin yaşadığı bir köy olarak anlattı. İzmir-Aydın demiryolu kasabayı yeniden canlandırdı. Ayasuluk 1914’te Selçuk adını aldı.

Kazı ve onarım

• 1960-1963: Efes Müzesi’nin ilk çalışmaları. Kentten görünen doğu ve güney surları onarıldı. Kullanılan çimentolu harç zamanla taşa zarar verdi. 1999’da güneydoğu suru bu yüzden çöktü.
• 1990-2003: Müze kazılarının ikinci dönemi. Tepenin Tunç Çağı geçmişi bu yıllarda ortaya çıktı.
• 2007-2019: Kazı, Pamukkale Üniversitesi’nden Mustafa Büyükkolancı başkanlığındaki ekibe verildi. Kale yamaç evleri, taş döşeli yollar, kale köşkü, hamam ve batı sarnıçları kazıldı. Surlar 2008-2017 arasında evreler halinde onarıldı. 2009’da yıldırımdan zarar görmüş Kale Camii minaresi kurtarıldı.
• 2014: İç kale ziyarete açıldı.
• 2020’den beri: Kazılar Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi’nden Sinan Mimaroğlu başkanlığında sürüyor.

Bugün Ayasuluk Kalesi’ni gezerken

İç kaleye St. Jean Bazilikası’nın içinden, yokuş yukarı yürüyerek çıkılıyor. Bakanlığın sitesine göre (2 Ekim 2026’da bakıldı) bazilika ile kale aynı “Ayasuluk Ören Yeri” kapsamında. Kale ise 09:00-16:00 arası gezilebiliyor, yani bazilikadan daha erken kapanıyor. Öğleden sonra geç geliyorsanız önce kaleye çıkın.

Batı kapısındaki L biçimli dış avlu, saldırganın hızını kesmek için tasarlanmış bir ön kontrol noktası. İçeride, merkezin güneyinde tek kubbeli Kale Camii ve şerefesine kadar onarılan minaresi duruyor. En üst terasta beylik köşkünün mermer kapı söveleri, hemen yanında kale hamamı ve tonozlu sarnıca dönüştürülmüş eski Bizans kilisesinin apsisi var. Sur boyunca kuleleri sayarsanız sonuç kaynaklara göre değişiyor: Kazı sitesi ve Vikipedi 15, 2021 tarihli restorasyon makalesi 17 kule veriyor. Surlar güneydoğuda 13 metreye kadar yükseliyor. Kuzeybatıda kayalığın üstünde 3 metreye iniyor. Batıya baktığınızda Küçük Menderes ovası ve Artemision’un bataklığı, havanın açık olduğu günlerde de deniz görünüyor. Yokuş dik ve gölge az, şapka alın.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Pamukkale Üniversitesi Ayasuluk Kazısı: Tarihçe, Ayasuluk İç Kalesi, Kale Köşkü, Kale Camii onarımı, Takip Kapısı ve sur duvarları.
• Baranaydın, F. (2021). “Ayasuluk Kalesi Restorasyonları”. Journal of Awareness 6(4): 185-195. Makale.
• Arıkan, Zeki (1990). “XIV-XVI. Yüzyıllarda Ayasuluğ”. Belleten LIV/209: 121-177.
• Feridun Emecen, “Ayasuluk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4 (1991); “Aydınoğulları”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ayasuluk Ören Yeri (erişim 2 Ekim 2026).
• Ayasuluk Tepesi, Ayasuluk Hill ve Zitadelle von Selçuk, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası