Kurtuluş Savaşı Müzesi Tarihi

Son güncelleme: 13 Ekim 2026

Ulus Meydanı’nın köşesindeki iki katlı taş bina, aslında meclis olarak tasarlanmadı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında bir siyasi partinin yerel kulübü olarak başladı, savaş yüzünden çatısı tamamlanamadan yarım kaldı ve 1920 baharında birkaç hafta içinde elde ne varsa onunla bir meclis salonuna dönüştürüldü. Türkiye Büyük Millet Meclisi dört buçuk yıl bu binada toplandı. Cumhuriyet’in ilanı, saltanatın kaldırılması, ilk anayasa ve İstiklal Marşı’nın kabulü bu salonda oylandı. Bu sayfa binanın yapılışını, Meclis yıllarını, sonraki kullanımlarını ve bugünkü müzenin odalarını anlatıyor.

Yarım kalan bir kulüp binası (1915-1919)

TBMM’nin yayımladığı TBMM Binaları kitapçığına göre yapının tarihi 1915’e uzanıyor. Bina İttihat ve Terakki Fırkası’nın Ankara kulübü olarak planlandı. Kültür Portalı ve Bakanlığın müze sayfaları, projenin Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın isteğiyle Evkaf (Vakıflar İdaresi) mimarı Salim Bey‘e çizdirildiğini yazıyor. Projeyi yürütme işi fırkanın Ankara temsilcisi, sonradan öykü ve romanlarıyla tanınacak olan Memduh Şevket (Esendal) Bey’e verildi. Yapım ise kolorduda görevli askerî mimar Hasip Bey‘e bırakıldı.

Başlangıç yılı kaynaklarda iki biçimde geçiyor. TBMM kitapçığı ve Kültür Portalı 1915 diyor, Bakanlığın Turkish Museums ve muze.gov.tr sayfaları ise temellerin 1916’da atıldığını yazıyor. Kaynaklar Hasip Bey’in duvarları büyük ölçüde bitirdiğini, ancak süren savaş, malzeme sıkıntısı ve İttihat ve Terakki’nin dağılması yüzünden çatının ve iç bölümlerin yarım kaldığını aktarıyor. Hasip Bey daha sonra Kurtuluş Savaşı sırasında öldü.

Mondros Ateşkesi’nden sonra, Kasım 1918’de, Ankara’ya küçük İngiliz ve Fransız birlikleri geldi. Kültür Portalı’na göre İngilizler Cebeci tarafına, Fransızlar Millet Bahçesi’ne yerleşti ve Fransız birliğinin komutanı çatısı henüz örtülmemiş bu binanın giriş odasını makam olarak kullandı. Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi. Yabancı birlikler, İstanbul’un resmen işgalinden birkaç gün önce kentten ayrıldı.

Bir meclis için bina aranıyor (Mart-Nisan 1920)

İstanbul 16 Mart 1920’de İngilizler tarafından resmen işgal edildi, Meclis-i Mebusan 18 Mart’ta çalışmalarına ara verdi. Mustafa Kemal 19 Mart’ta yayımladığı genelgeyle olağanüstü yetkili bir meclisi Ankara’ya çağırdı. Ancak kentte bu büyüklükte bir meclisi barındıracak bina yoktu, yenisini yapacak zaman ve imkân da yoktu. Çözüm yarım kalmış kulüp binası oldu.

Binayı tamamlama işi, sonradan Birinci Dönem Bursa mebusu olacak Necati Bey‘e verildi. Bakanlık kaynakları işin Ankara halkının, kentteki 20. Kolordu askerlerinin ve Ankara Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin desteğiyle bitirildiğini yazıyor. Çatıya, Ankaralıların evlerinden ve Ulucanlar’daki Numune Mektebi’nden getirilen kiremitler döşendi. Genel Kurul salonunun sıraları Muallim Mektebi’nden ve bugünkü Atatürk Lisesi’nin ilk binası olan Mekteb-i Sultani’den (Taş Mektep) taşındı. Salonu ısıtan sac sobalar ve aydınlatan iki petrol lambası çevredeki kahvehanelerden, büro malzemeleri resmî dairelerden toplandı.

23 Nisan 1920 ve Meclis yılları

23 Nisan 1920 bir cumaydı. Hacı Bayram-ı Veli Camii’nde kılınan cuma namazının ardından kalabalık binanın önünde toplandı ve Meclis açıldı. Kültür Portalı’na göre ilk oturuma 115 üye katıldı. En yaşlı üye sıfatıyla geçici başkanlığı Sinop mebusu Şerif Bey üstlendi. Ertesi gün, 24 Nisan’daki ikinci oturumda Ankara mebusu Mustafa Kemal Paşa Meclis Başkanlığı’na seçildi.

Bina, Meclis’in 15 Ekim 1924’te iki yüz metre ötedeki yeni binaya geçişine kadar kullanıldı. Bu dört buçuk yılda burada alınan kararlar arasında şunlar var:

• 20 Ocak 1921: İlk anayasa olan Teşkilât-ı Esasiye Kanunu
• 12 Mart 1921: Mehmet Âkif’in şiirinin İstiklal Marşı olarak kabulü
• 1 Kasım 1922: Saltanatın kaldırılması
• Ağustos 1923: Lozan Barış Antlaşması’nın (imza 24 Temmuz 1923) onaylanması
• 13 Ekim 1923: Ankara’nın başkent yapılması
• 29 Ekim 1923: Cumhuriyet’in ilanı ve Mustafa Kemal’in ilk cumhurbaşkanı seçilmesi

Bir ayrıntı genel kurul salonunun kürsüsüyle ilgili. Kültür Portalı, 1922’de Meclis’in Kayseri’ye taşınması tartışılırken ilk kürsünün Kayseri Lisesi’ne gönderildiğini, bu fikirden vazgeçilince bugün görülen kürsünün yeniden yapılmış olabileceğini yazıyor. Kürsünün arkasındaki levhada “Ve şâvirhüm fi’l-emr” (İşlerinizde danışın) ayeti yazılı.

Meclis’ten sonra: parti merkezi, hukuk okulu, müze

Meclis Ekim 1924’te taşındıktan sonra bina Cumhuriyet Halk Fırkası’nın genel merkezi oldu. Kısa bir süre de Ankara Hukuk Mektebi’ne ev sahipliği yaptı. Okulun 5 Kasım 1925’teki açılışından sonra, ayrılan telgrafhane binası boşaltılana kadar dersler yaklaşık bir ay Birinci Meclis binasında verildi. Bugünkü Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin temeli bu okuldur.

Bina 1952’de Maarif Vekâleti’ne (Millî Eğitim Bakanlığı) devredildi. Müze fikri 1957’de bakanlığın bir komisyonunda ortaya çıktı ve yapı 23 Nisan 1961’de “Türkiye Büyük Millet Meclisi Müzesi” adıyla açıldı. Atatürk’ün doğumunun 100. yılı programında Kültür Bakanlığı binayı yeniden düzenledi ve müze 23 Nisan 1981‘de bugünkü adıyla, “Kurtuluş Savaşı Müzesi” olarak açıldı. Bakanlık ve TBMM kaynaklarına göre müze bugün TBMM Başkanlığı bünyesinde, Basın, Yayın ve Halkla İlişkiler Başkanlığı’na bağlı olarak çalışıyor.

Kültür Envanteri’ne göre bina, 25 Nisan 2025’te “Modern Bir Cumhuriyet Başkentinin Planlanması ve İnşası” adlı miras alanının parçası olarak UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne girdi. Aynı alan, yakındaki İkinci Meclis binasını da kapsıyor.

Müzede neye bakmalı?

Girişten 42 metrelik bir koridor uzanıyor ve bütün odalar bu koridora açılıyor. Sağdaki odalar Meclis’in işlerken nasıl göründüğünü gösteriyor, soldakiler 1918-1923 olaylarını sırayla anlatıyor.

• Koridor: Refik Epikman’ın “Atatürk Mecliste Konuşuyor” ve “O Gün” tabloları, Saip Tuna’nın seğmenlerin karşılamasını gösteren resmi ve Çanakkale konulu yağlıboyalar.
• Mescit: Girişin sağındaki ilk oda 1920-1924 arasında mescit olarak kullanıldı. Halı seccadeler, ikisi sedef kakmalı dört rahle ve 1920 tarihli bir sancak burada.
• Meclis Başkanı Odası (Reis Odası): Mustafa Kemal’in çalışma odası. Duvarda 1922’de Isparta’dan hediye edilen, üzerinde dokuma yazı bulunan bir halı pano asılı.
• Genel Kurul Salonu: Binanın en büyük salonu, ilk düzeni korunarak sergileniyor. Ortada başkanlık kürsüsü, önünde zabıt kâtiplerinin kürsüsü, karşısında hükûmet sıraları, iki yanda mebus sıraları. Sağdaki balkon elçilere, soldaki dinleyicilere ayrılmıştı, balkonların altında gazeteciler otururdu.
• İstiklal Marşı Anı Odası: Eski Başkâtip Odası. Vikipedi’ye göre burada Mehmet Âkif Ersoy’un Taceddin Dergâhı’ndaki evinden getirilen eşyalar sergileniyor. Bunlar arasında Büyük Taarruz’dan sonra mebuslara hediye edilen ve dipçiğinde Âkif’in adı yazan bir Steyr tüfeği ve şairin 1936’daki ölümünden sonra alınan yüz kalıbı var.
• Haberleşme ve silah odası: Komisyonların kullandığı oda. Makineli tüfekler, el santrali, sahra telefonu, mors cihazları ve bir şifre makinesi.
• Kulis: Mebusların oturum aralarında dinlendiği oda. Kaynaklara göre 23 Nisan 1920’de binanın üzerine çekilen ilk bayrak ve Erzurum Kongresi’nin mührü burada.
• Anayasa Komisyonu Odası: Lozan Antlaşması’nın imzalandığı masa ve Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun müsveddeleri.
• Riyaset Divanı Odası: Hem Bakanlar Kurulu (İcra Vekilleri Heyeti) hem de Başkanlık Divanı burada toplanırdı. Mustafa Kemal’in zaman zaman bu odada da çalıştığı biliniyor.

Bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi’ni gezerken

Bina küçük. Gezi 45 dakika ile bir saat sürüyor. Asıl görülmesi gereken genel kurul salonu: tahta sıralar, sobalar ve dar balkonlar, 1920’de bir meclisin nasıl bir imkânsızlık içinde kurulduğunu her tablodan daha iyi anlatıyor. Dışarıda dış cephedeki pembemsi Ankara taşına ve pencere düzenine bakın. Bu, Ulus’ta sonradan yükselen Birinci Ulusal Mimarlık binalarının ilk örneklerinden biri. Cumhuriyet Caddesi’nde birkaç dakika yürüyünce, Meclis’in 1924’te taşındığı İkinci TBMM binasına, yani bugünkü Cumhuriyet Müzesi’ne varırsınız. İkisini art arda gezmek 1920-1960 arasını kesintisiz izlemeyi sağlıyor.

Bakanlığın müze sayfası Ekim 2026 itibarıyla binayı “kapalı” gösteriyor ve “12 Temmuz tarihine kadar ziyarete kapalıdır” notunu taşıyor. Notun hangi yıla ait olduğu belli değil. Gitmeden önce müzenin açık olup olmadığını kontrol edin.

Ziyaret saatleri, ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Ankara gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• TBMM İdari Teşkilatı, TBMM Binaları (kitapçık), s. 5-7 — 1915, Salim Bey, Memduh Şevket, Hasip Bey, Necati Bey, 23 Nisan 1920 – 15 Ekim 1924, 1961 ve 1981.
• Kültür Portalı, “Kurtuluş Savaşı Müzesi” (2020 arşiv kopyası, web.archive.org) — Enver Paşa, Fransız komutan, kiremitler, 115 üye, kürsü, oda oda sergi.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, Turkish Museums: Ankara Kurtuluş Savaşı Müzesi (1. TBMM Binası) ve muze.gov.tr müze sayfası — 1916 temel, 20. Kolordu, Hukuk Mektebi, TBMM’ye bağlılık, güncel durum notu.
• Kültür Envanteri: I. TBMM Binası — UNESCO Geçici Listesi kaydı (25.04.2025).
• Kurtuluş Savaşı Müzesi, Ankara Hukuk Mektebi ve War of Independence Museum, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası