Kızlarağası Hanı Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Kemeraltı’nın en tanınan hanı, adını yaptıranın unvanından alır. “Kızlar ağası”, Osmanlı sarayında haremin yönetiminden sorumlu ve padişaha en yakın kişilerden biri olan Darüssaade ağasının halk arasındaki adıydı. 1744’te bu makamdaki Hacı Beşir Ağa, İzmir’in liman kalesinin hemen arkasında büyük bir ticaret hanı yaptırdı. Bugün ayakta olmayan 17. yüzyıl vezir hanlarının aksine günümüze ulaştı ve Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi onu Kemeraltı hanlarının en önemlisi sayıyor. Ancak bugün avlusunda çay içtiğiniz yapının büyük bölümü, 20. yüzyılın sonunda temelden yeniden kuruldu; bu sayfa hem 1744’ü hem de 1993’ü anlatıyor.

Hacı Beşir Ağa kimdi?

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hacı Beşir Ağa, harem ağalarının en ünlülerinden biriydi. Muhtemelen 17. yüzyıl ortalarında doğdu, küçük yaşta köle olarak İstanbul’a getirildi ve dönemin kızlar ağası Yapraksız Ali Ağa’nın yanında yetişti. 1705’te saray hazinedarı oldu, 1713’te önce Kıbrıs’a, sonra Mısır’a gönderildi, ardından Hicaz’da şeyhülharemlik yaptı. 1717’de İstanbul’a çağrılarak Darüssaade ağası oldu ve bu görevde on üç yılı III. Ahmed, on altı yılı I. Mahmud döneminde olmak üzere yirmi dokuz yıl kaldı. 3 Haziran 1746’da öldü; türbesi Eyüp’tedir.

Beşir Ağa, özellikle I. Mahmud üzerindeki nüfuzuyla önemli atamalarda etkili oldu, bilim insanlarını korudu ve çok sayıda hayır eseri yaptırdı: Bâbıâli’de bir külliye, Eyüp’te darülhadis ve kütüphane, Medine’de medrese ve kütüphane, Kahire’de sebil ve mektep bunlardan bazıları. İzmir’deki han, bu geniş hayır ve vakıf ağının bir parçasıydı; ansiklopedinin İzmir maddesi hanı 1157 (1744) tarihiyle Beşir Ağa’ya bağlıyor. Han büyük olasılıkla bir vakıf geliri kaynağı olarak düşünülmüştü.

Liman kalesinin arkasında

Han, eski iç limanın ağzındaki Liman Kalesi’nin hemen arkasında, kıyıya yakın bir yerde yapıldı. Bugün Yemişçiler ve Halim Ağa Çarşısı diye anılan bölgede duruyor; Türkçe Vikipedi’ye göre ana cephesi eskiden Keresteciler Sokağı’na, bugünkü 871. Sokak’a açılıyordu. Hemen doğusunda 16. yüzyıl sonunun Hisar Camii var (ayrıntılar için Hisar Camii tarihi). İngilizce kaynaklar, hanın inşasını koyun doldurularak çarşının denize doğru genişletilmesi sürecinin bir adımı olarak görüyor ve onu, bugün ayakta olmayan iki eski vezir hanıyla birlikte çarşının çekirdeği sayıyor (çarşının oluşumu için Kemeraltı Çarşısı tarihi).

Kültür Portalı, handaki bir çeşmenin kitabesinde 1675 tarihinin yazdığını, ama bu çeşmenin büyük olasılıkla başka bir yerden getirildiğini ya da han yapılmadan önce burada bulunan bir çeşmeye ait olduğunu belirtiyor. Hanın tamamlanma tarihi kaynaklarda bazen 1745 olarak da geçiyor.

Bir uzun mesafe hanının düzeni

Kızlarağası Hanı, Osmanlı’nın çarşılı ve avlulu hanlar düzeninde, kareye yakın dikdörtgen planlı büyük bir yapı. Kültür Portalı’na göre yaklaşık 4.000 metrekarelik bir alana yayılıyor ve avlusu yaklaşık 500 metrekare. Avluya bakan bölümler iki katlı. Alt katta mallar indirilip pazarlanır, tüccarlar ve hizmetkârları kalır, yük hayvanları barınırdı; üst katta galeriye açılan odalarda yolcular konaklardı. UNESCO’ya sunulan aday dosyası, İzmir’in bu dönem hanlarının uzun mesafe kervanlarının ihtiyaçlarına göre biçimlendiğini ve konaklama, gümrük, depolama, atölye ve hayvan bakımını aynı yapıda topladığını vurguluyor.

Diyanet ansiklopedisinin mimari tarifine göre alt katta kuzey, güney ve doğu kanatlardaki odalar “U” biçimli bir arastayla kuşatılıyor. Üst katta avlunun batısında revak, diğer üç yanında odalar var; odaların arkasındaki “U” biçimli koridor batıdaki revakla birleşiyor ve dışta ikinci bir oda sırasıyla çevriliyor. Koridorlar beşik tonozla, üst kat odaları aynalı tonozla örtülü. Hanın dışa açılan cephelerinde bedestenler ve dükkânlar bulunuyor; ansiklopedi kuzey cephedeki Bakır Bedesteni’nden söz ederken Kültür Portalı Çuha ve Cevahir adlı tek katlı iki bedestenden bahsediyor.

Avlunun ortasında, ansiklopediye göre ilk inşada mescit olduğu düşünülen iki katlı bir yapı vardı; bu yapı son onarımda kaldırıldı. Türkçe kaynaklar da benzer hanlarda avlu ortasında bulunması gereken şadırvan ve havuzun bugün olmadığını not ediyor.

Gerileyiş: handan depoya

Han, limana yakınlığı sayesinde uzun süre canlı kaldı. Türkçe Vikipedi’ye göre bir dönem, özellikle avluya dönük dükkânlarda, bir tür borsa gibi de çalıştı. 18. ve 19. yüzyıllarda ulaşım teknolojisinin değişmesi ve ticaretin başka alanlara kaymasıyla önemini yavaş yavaş yitirdi. 1880’de modern rıhtımın açılması ve demiryollarının kervanların yerini alması, İzmir’deki bütün hanların işlevini dönüştürdü: konaklama otellere geçti, hanlar depo ve ticaret yapısına dönüştü. Kızlarağası Hanı da gece konaklamaları sona erdikten sonra yalnız malların indirilip depolandığı bir yere, zamanla da terk edilmiş bir depoya dönüştü.

1988-1993: temelden yeniden yapım

Han, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1988-1993 yılları arasında kapsamlı bir çalışmayla yeniden ayağa kaldırıldı. Diyanet ansiklopedisi bu çalışmayı açıkça “temelden itibaren yeniden inşa edilerek 1993’te tamamlanan” bir yapım olarak tanımlıyor; Kültür Portalı ve diğer kaynaklar ise “restorasyon” diyor. Han 1994’te turistik bir çarşı olarak hizmete girdi. Bu yüzden bugünkü taş kemerleri ve galerileri, 1744 yapısının planını izleyen ama büyük ölçüde 1990’larda yeniden kurulmuş bir yapı olarak okumak gerekiyor.

Bugün han, Kemeraltı’nın en çok ziyaret edilen yapılarından biri. 2022’de yayımlanan bir akademik çalışma, handa çalışanlarla ve İzmirli mimarlarla yapılan görüşmelere dayanarak yeniden yapımın hem Kemeraltı’nın hem de kentin kimliğine katkı yaptığı görüşünün yaygın olduğunu aktarıyor.

Neye bakmalı?

• Avlu ve revaklar: İki katlı revaklı cepheler, hanın uzun mesafe ticaretindeki düzenini en iyi gösteren bölüm.
• Üst kat koridoru: Odaların arkasından dolanan “U” biçimli koridor, Diyanet ansiklopedisinin tarif ettiği plan özelliğinin yerinde görülebildiği yer.
• Bedesten cephesi: Hanın çarşıya açılan dış cephesindeki bedesten ve dükkânlar.
• Çeşme kitabesi: 1675 tarihli kitabe, handan daha eski bir çeşmenin izini taşıyor olabilir.

Bugün Kızlarağası Hanı’nı gezerken

Han, Hisar Camii’nin hemen batısında, Kemeraltı gezisinin ortasında doğal bir mola yeri. Avluda bir kahve içmeden önce üst kata çıkın ve galeriden avluya bakın: 18. yüzyılda yolcuların odalarından gördüğü manzara buydu. Hafta sonları avlu çok kalabalık oluyor. Gezinize bitişikteki Hisar Camii ve birkaç sokak ötedeki Havra Sokağı sinagoglarıyla devam edebilirsiniz (Sinyora Sinagogu tarihi).

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Kuyulu, İnci (2001). “İzmir” (Mimari), TDV İslâm Ansiklopedisi — 1744, plan, avludaki mescit, 1993’te temelden yeniden inşa.
• “Beşir Ağa, Hacı”, TDV İslâm Ansiklopedisi — hayatı ve hayır eserleri.
• Asadollahi Asl Zarkhah, S. ve Tuna Ultav, Z. (2022). “Kamusal/Kentsel İç Mekânda Yer Kimliğinin Bir Bileşeni Olarak ‘Anlam’ın Önemi: Kızlarağası Hanı, İzmir”. Kent Akademisi. DOI — 1744-1745, 1988-1993 Vakıflar çalışması, 1994 açılış.
• Kültür Portalı, “Kızlarağası Hanı”.
• Kızlarağası Hanı ve Kemeraltı (İngilizce), Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası