Klazomenai Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Urla İskele’de, deniz kenarındaki zeytinliklerin arasında taştan bir sıkma düzeneği duruyor. Kaldıraç ve ağırlık sistemiyle yeniden kurulmuş bu düzenek, yaklaşık 2500 yıl önce aynı yerde çalışan bir zeytinyağı işliğinin kopyası. Klazomenai bugün en çok bununla tanınıyor. Ama kentin hikâyesi işlikten çok daha eski. Bir Tunç Çağı surundan, Perslerden kaçan halkın sığındığı bir adaya ve 19. yüzyılın karantina istasyonuna kadar uzanıyor.

Limantepe’nin komşusu

Klazomenai, Herodotos’un saydığı on iki İon kentinden biriydi. Kalıntılar Urla’nın İskele Mahallesi’nde, kıyıdaki tarlalara ve hemen karşıdaki Karantina Adası’na yayılıyor. Kentin hemen yanında, Bakanlığın sitesine göre MÖ 4000’lerden beri iskân edilmiş Limantepe höyüğü yer alıyor. Antik yazar Pausanias, Klazomenai’nin öteki İon kentlerinden daha geç kurulduğunu ve İonlar gelmeden önce burada yerleşim olmadığını yazar. Limantepe’nin keşfi bu ikinci bilginin yanlış olduğunu gösterdi.

Ege Üniversitesi ekiplerinin kazıları bu sürekliliği somutlaştırdı. Yaşar Erkan Ersoy ile Hüseyin Cevizoğlu’nun 2024 tarihli makalesine göre ekip, 2005-2011 arasında zeytinyağı işliğinin hemen yanında, Arkaik kent surunu ararken çok daha eski bir surla karşılaştı. At nalı biçiminde bir burç ve sur duvarı buldu. Bunlar MÖ 2500-2200 arasına, Erken Tunç Çağı’nın sonuna tarihleniyor. Ekibe göre bu sur, Limantepe’deki kaleye bağlı bir aşağı kenti koruyordu. Alan Erken Demir Çağı’nda, yaklaşık MÖ 11. yüzyıldan 7. yüzyılın başına kadar önce çömlek üretimi, ardından mezarlık olarak kullanıldı.

İon kenti: sur, koloniler, lahitler

Türkçe Vikipedi’nin kazı yayınlarına dayanarak aktardığına göre İon göçmenlerinin izleri en erken MÖ 10. yüzyılın ortalarına gidiyor. MÖ 7. yüzyılın başında Klazomenai bir sur ile çevrildi. Bakanlık sayfası ve Ersoy-Cevizoğlu makalesi bu tarihte birleşiyor. Kazı ekibine göre bu sur, kentin sınırlarını ve planını resmen belirleyen adımdı. Sur yapılınca içerideki mezarlık kullanılmaz oldu, mezarlar kent dışına taşındı.

Kent MÖ 7. yüzyılda Kimmer akınlarından, ardından Lidya kralı Alyattes’in saldırısından payını aldı. Aynı yüzyılda deniz aşırı koloni kurmaya başladı. Trakya’daki Abdera’nın ilk kuruluşu, Türkçe Vikipedi’ye göre MÖ 650 civarında Klazomenaililerin işiydi. Komşu Teos’un halkı bir asır sonra Perslerden kaçarken aynı kente sığınacaktı.

Klazomenai’nin bu dönemde en tanınan ürünleri pişmiş topraktı. Kentin adıyla anılan boyalı toprak lahitler, 6. yüzyıl İon resim sanatının en iyi örnekleri arasında sayılıyor. Bunlardan biri, 19. yüzyılın sonunda bulunan yaklaşık iki tonluk kapaklı bir lahit, bugün British Museum’da. Kentin siyah figürlü vazoları da bu üretimin parçası.

Pers işgali ve boşalan kent

MÖ 547’de Lidya’nın yıkılmasının ardından Pers ordusu İon kıyısına indi. Klazomenai’de MÖ 6. yüzyılın ortasına ait tabakaların neredeyse hiç bulunmaması, kazı ekibine göre nüfusun bu işgalden sonra çok azaldığını gösteriyor. Bakanlık sayfası kentin MÖ 546 civarında 20-25 yıl terk edildiğini yazıyor. Halk büyük olasılıkla yakın köylere ve adalara dağıldı.

Dönüş MÖ 525-520 civarında başladı. Bakanlık bunu Perslerin daha ılımlı yönetimine bağlıyor. Ersoy ve Cevizoğlu da canlanmayı I. Dareios’un tahta çıkışıyla oluşan ortamla ilişkilendiriyor. MÖ 525/520 ile 500/490 arası, kazılarda Klazomenai’nin en hareketli dönemlerinden biri olarak beliriyor. Konut alanları genişledi; çömlek fırınları, demirci ocakları ve zeytinyağı işlikleri bu yıllarda çalışıyordu.

Zeytinyağı işliği

İşlik, İskele Mahallesi’nde Hamdi Balaban’a ait tarlada, 1990’ların ortasındaki kazılarda ortaya çıktı. Kazı ekibi bu bölgeyi, Arkaik kentin konutlardan uzak bir atölye mahallesi olarak tanımlıyor. Hemen yanında bir demir işleme tesisi de bulundu. Bakanlık sayfasına göre işlik depo odaları ve iki su kuyusuyla birlikte bulundu. Yaklaşık 2600 yıl önce çalışıyordu ve Anadolu’da bulunan en eski zeytinyağı üretim işliği.

İşliğin tarihlendirmesinde kaynaklar küçük farklarla ayrışıyor. İngilizce Vikipedi MÖ 6. yüzyılın üçüncü çeyreğini veriyor. Bakanlık sayfası ise zeytinyağı işliklerinin yaygınlaşmasını MÖ 6. yüzyılın son çeyreğine koyuyor. İngilizce Vikipedi düzeneğin antik bir Yunan kentinden günümüze ulaşan tek kaldıraç-ağırlık presi olduğunu da belirtiyor. Ona göre Yunanistan’da kesin tarihlenen en erken preslerden de en az iki yüzyıl daha eski. Zeytin önce silindir biçimli bir ezme taşıyla ezilip hamur hâline getiriliyor, sonra kaldıraçla sıkılıyordu. Sıvı, üç ayrı çöktürme çukurunda yağ ile suya ayrışıyordu.

İşlik 2004-2005’te Ege Üniversitesi’nin koordinasyonunda, bir zeytinyağı ihracatçısı firma ile bir Alman doğal yapı malzemesi şirketinin desteğiyle yerel ustalarca aslına uygun biçimde yeniden kuruldu. İngilizce Vikipedi’ye göre yeniden kurulan düzenekten yağ da elde edildi.

Zeytinyağı Klazomenai’nin ekonomisinde sonraki yüzyıllarda da önemli kaldı. Aristoteles’e atfedilen Ekonomika‘daki bir anlatıya göre MÖ 4. yüzyılda tahıl sıkıntısı çeken kent, yağ stoku olan yurttaşlardan faizle borç aldı. Bu yağı teminat göstererek dışarıdan tahıl satın aldı.

Adaya taşınan kent

MÖ 499’da başlayan İon İsyanı bastırılınca Klazomenaililer anakarayı bıraktı. Pausanias’ın deyişiyle “Pers korkusu yüzünden” kıyının hemen önündeki adaya geçtiler. Bugün Karantina Adası denen ada, MÖ 5. yüzyılın başından itibaren kentin asıl yerleşim yeri oldu. Kent bu dönemde Atina önderliğindeki Delos Birliği’ne vergi ödüyordu. MÖ 412’de Atina’ya karşı ayaklandı ama kısa sürede yeniden onun safına döndü.

Kent içindeki fikir ayrılıkları ikinci bir yerleşime yol açtı. Atina yanlısı olmayan bir grup, Limantepe mevkiinde ızgara planlı Khyton (Khytron) kentini kurdu. Kuruluş tarihinde kaynaklar ayrışıyor. Bakanlığın Türkçe sayfası MÖ 4. yüzyılın ilk yarısını, İngilizce sayfası ve İngilizce Vikipedi 5. yüzyılın sonunu veriyor. Türkçe Vikipedi ise kuruluşu MÖ 405’te Spartalı Lysandros’un Anadolu seferi dönemine bağlıyor. Khyton MÖ 350 dolaylarında terk edildi. Klazomenaililer bundan sonra anakarayı yalnız tarım için kullandı, ada kenti yaşamayı sürdürdü.

Ada ile kara arasındaki bağlantıyı Büyük İskender kurdu. Pers egemenliğine son verdikten sonra adayı karaya bir yolla bağlattı. Bu yolun kalıntıları bugün de seçilebiliyor. Roma döneminde Klazomenai, MÖ 188 Apameia Barışı’ndan sonra özgür bırakılan kentler arasındaydı. Türkçe Vikipedi’ye göre Drymoussa (Uzunada) adası da o zaman kent topraklarına katıldı. Filozof Anaksagoras (yaklaşık MÖ 500-428) Klazomenailiydi. Ada kentinin MS 5. yüzyılda terk edildiği anlaşılıyor. Kentin adı ise ölmedi. Urla’nın doğusundaki kıyının bugün de kullanılan Kilizman adı Klazomenai’den geliyor. Tuncer Baykara’nın çalışmasına göre 1472’de Venedik donanmasının vurduğu kıyılar arasında “Klizman” da vardı.

Karantina Adası’nın sonraki hayatı

Ada adını antik kentten değil, 19. yüzyıldan alıyor. Osmanlı’nın son döneminde İzmir’e deniz yoluyla gelen salgın hastalıklara karşı burada bir karantina istasyonu kuruldu. Türkçe Vikipedi’ye göre tesisler 1865’te yapıldı ve Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar çalıştı. Gemilerden indirilen yolcular soyunma odasına alınıyor, giysileri buharla arındırılıyor, hastalar ayrı bölmelerde tutuluyordu. Mehmet Cebe’nin 2021 tarihli çalışması adada tescilli yirmi yapı bulunduğunu yazıyor. Tesisler 20. yüzyılda hastane olarak kullanıldı. Urla Devlet Hastanesi 2014’te adadan taşındı.

Neye bakmalı

• Zeytinyağı işliği: Ezme taşını, kaldıraç kolunun bağlandığı yuvayı ve üç çöktürme çukurunu yan yana görebilirsiniz.
• Atölye mahallesi: İşliğin çevresindeki kazılarda Arkaik dönem demir ve çömlek atölyeleri ile çok daha eski Tunç Çağı suru bulundu. Bunların ne kadarının açıkta görülebildiği kazı sezonuna göre değişebilir.
• İskender’in yolu: Kıyıdan Karantina Adası’na uzanan dolgu yolun altında antik bağlantının izleri bulunuyor.
• Limantepe: Hemen yandaki höyük ayrı bir kazı alanı. Klazomenai’nin binlerce yıllık öncülü burası.

Bugün Klazomenai’yi gezerken

Bakanlığın sitesine göre (2 Ekim 2026’da bakıldı) Klazomenai Ören Yeri her gün 08:30-17:30 arası açık. Gişe 17:00’de kapanıyor ve giriş ücretsiz. Alan kıyıya yakın ve düz, ama gölge az. Yaz aylarında sabah saatleri daha rahat. Karantina Adası’ndaki yapılar uzun süre sağlık tesisi olarak kullanıldı ve Türkçe Vikipedi’ye göre restorasyonları sürüyor. Adanın ziyarete açık olup olmadığını gitmeden önce sormakta yarar var.

Urla, Çeşme ve Seferihisar aynı yarımada üzerinde. Klazomenai’nin komşu İon kenti Teos için Teos Antik Kenti Tarihi, 1472 baskınının vurduğu öteki iskele için Çeşme Kalesi Tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Ersoy, Yaşar Erkan – Cevizoğlu, Hüseyin (2024). “Defense Systems at Klazomenai and their Role in the Urbanization Process of the Site from Early Bronze Age into the Late Archaic Period”. Höyük 14: 69-90. Makale.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Klazomenai Örenyeri (Türkçe ve İngilizce sürümler, erişim 2 Ekim 2026).
• Baykara, Tuncer (1990). “Çeşme Kalesi”. Belleten LIV: 603-630. Makale.
• Cebe, Mehmet (2021). “Urla Karantina Adası Tesisleri Mekansal Analizi”. Turkish Studies. Makale.
• Vikipedi: Klazomenai, Klazomenai, Karantina Adası.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası