Side Apollon Tapınağı Tarihi

Son güncelleme: 15 Ekim 2026

Apollon Tapınağı, Antalya
Fotoğraf: Maksym Kozlenko · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nerede: Antalya, Manavgat, Side yarımadasının güneybatı ucu; antik sütunlu caddenin sonunda, limanın hemen yanında
Ne: Yan yana duran iki Roma tapınağından biri; komşusu Athena’ya atfedilen tapınak
Dönem: MS 2. yüzyıl, büyük olasılıkla ikinci yarısı
Önemli tarihler: 3. yüzyıl yazıtlarında Athena ve Apollon için “karaya çıkış” bayramı · 5.-6. yüzyıl tapınakların önüne bazilika · 1980’ler-1991 Jale İnan yönetiminde onarım ve sütunların yeniden dikilmesi
Bugün: Mahallenin açık alanında; beş sütun, kirişin bir bölümü ve alınlığın bir köşesi ayakta

Side’nin kartpostallarındaki görüntü, denizin önünde yükselen beş beyaz sütun, aslında yakın zamanın eseri. 1976’da yayımlanan Princeton Klasik Yerler Ansiklopedisi’nde George Bean tapınaklardan “temellerden fazlasının pek kalmadığını” yazıyordu. Sütunlar, kirişler ve alınlık parçası yerde yatan bloklardan seçilip 1980’lerde yeniden dikildi. Bu sayfa, bu sütunların ait olduğu tapınağın ve yanındaki ikizinin hikâyesini anlatıyor. Kentin genel tarihi için Side Antik Kenti sayfasına bakılabilir.

Limana bakan ikiz tapınaklar

Side’nin ana sütunlu caddesi yarımadanın ucunda geniş bir meydanla bitiyordu. Meydanın denize bakan yanında, yükseltilmiş bir platformun üstünde iki tapınak yan yanaydı. Bean’e göre ikisi biçimce neredeyse aynıydı, boyutları ise farklıydı. İkisi de Korint düzenindeydi ve dar yüzlerinde 6, uzun yüzlerinde 11 sütunla çevriliydi. Her birinde bir ön oda (pronaos) ve asıl kutsal oda (cella) vardı, ama tapınakların çoğunda görülen arka oda yoktu. Bean ikisini de MS 2. yüzyılın sonlarına tarihliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı da tapınakları Roma Barışı olarak bilinen dönemin, yani imparatorluğun barış içindeki ilk iki yüzyılının eseri sayıyor.

Yer seçimi rastlantı değildi. Tapınaklar limanın tam girişindeydi. Mermer sütunlar ve alınlıklar, kente denizden yaklaşan gemicilerin ilk gördüğü yapılar olmalıydı.

Hangisi Apollon’un?

Tapınaklara bugün “Apollon” ve “Athena” deniyor, ama bu adlar bir yazıtla kanıtlanmış değil. Bean bunu açıkça belirtir: kesin kanıt olmasa da bunların kentin iki baş tanrısı Athena ve Apollon’un tapınakları olduğundan şüphe etmek zor. Gerekçeleri iki tane. Birincisi, Athena kentin baş tanrıçasıydı; Strabon Side’yi anlatırken bir Athena tapınağından söz eder ve tanrıçanın başı kentin sikkelerini süsler. Apollon da “Apollon Sidetes” (Sideli Apollon) olarak sikkelerde görülür. İkincisi, 3. yüzyıla ait bir dizi yazıt Athena ve Apollon için düzenlenen bir “karaya çıkış bayramı”ndan söz ediyor. Böyle bir bayramın liman başındaki tapınaklarla ilişkili olması doğal görünüyor.

Hangi tapınağın hangi tanrıya ait olduğu da yoruma dayanıyor. Alman kaynaklarında yaygın olan görüşe göre limana doğru olan daha büyük tapınak Athena’nın, öteki Apollon’undu. Sütunları yeniden dikilen, daha iyi korunmuş olan tapınak Apollon’a atfedilen.

Neye bakmalı: friz ve Medusa başları

Ayağa kaldırılan beş sütunun üstündeki kirişe dikkatle bakın. Bakanlığın sayfası ziyaretçilere özellikle tapınaktaki Medusa kabartmasını gözden kaçırmamalarını öneriyor. Medusa başı, antik dünyada kötülüğü uzak tuttuğuna inanılan bir koruyucu simgeydi ve tapınak kirişlerinde sık kullanılırdı. Sütunların yanında ve çevresinde yerde duran mimari bloklar da tapınağın özgün süslemesi hakkında fikir veriyor. Komşu tapınaktan ise neredeyse yalnız temeller kaldı.

Tapınakların üstüne kurulan bazilika

Tapınakların sonu Hristiyanlıkla geldi. 5. ya da 6. yüzyılda, Side’nin metropolitlik merkezi olarak son parlak dönemini yaşadığı yıllarda, tapınakların hemen doğusuna büyük bir bazilika yapıldı. Bean’e göre bazilikanın ön avlusu tapınakların bulunduğu alana oturduğuna göre tapınaklar o sırada çoktan yıkık olmalıydı. Kuzeydeki tapınak tamamen sökülüp kaldırıldı. Güneydeki daha uzun süre ayakta kaldı, çünkü avlunun o yanı tamamlanmadı.

Bazilika üç nefli, apsisinde din adamlarının oturduğu basamaklı sıraları olan bir yapıydı. Güneyine bitişik küçük bir yapı bir şehit anıt kilisesi (martyrion) olarak yorumlanıyor. Avlunun yedi kemerli nişli kuzey duvarı hâlâ ayakta. Daha sonraki bir dönemde, artık yıkılmış olan büyük bazilikanın içine küçük bir kilise yapıldı; bu kilisenin büyük kısmı bugün de görülebiliyor. Bugün tapınaklara yürürken önce bu Bizans yapılarının arasından geçiliyor.

Sütunların yeniden dikilmesi

Tapınağın bugünkü görünümü Jale İnan’ın emeğine dayanıyor. Side kazılarını Arif Müfid Mansel’den devralan İnan, 1980’lerde Apollon Tapınağı’nın onarımını yürüttü. Kazı sonuçları toplantılarında “Side Apollon Tapınağı Restorasyonu 1986 Yılı Çalışmaları” ve “1987 Yılı Çalışmaları” başlıklı raporlar yayımladı; 1991’de de tapınaktaki kazı ve onarımı sürdürdü. Çalışmalar sonunda beş sütun, kirişin bir bölümü ve alınlığın bir köşesi özgün parçalarla yeniden ayağa kaldırıldı. Yeniden dikilen sütunlar o günden bu yana Side’nin simgesi oldu.

Bugün Apollon Tapınağı’nı gezerken

Tapınak, Side mahallesinin içinden geçen eski ana caddenin sonunda, limana birkaç dakikalık yürüme mesafesinde. Ücretli ziyaret alanı olan Side Tiyatrosu’nun dışında, mahallenin açık alanında kalıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı tapınakları özellikle gün batımında görmeyi öneriyor; alan bu saatlerde en kalabalık hâlinde. Daha sakin bir ziyaret için sabah saatleri uygun.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Antalya gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Side Apollon Tapınağı ne zaman yapıldı?

MS 2. yüzyılda, büyük olasılıkla yüzyılın ikinci yarısında. Yanındaki Athena’ya atfedilen tapınakla aynı dönemde ve neredeyse aynı planla yapıldı.

Tapınağın Apollon’a ait olduğu kesin mi?

Hayır. Tanrının adını veren bir yazıt bulunmadı. Ancak Athena ve Apollon kentin baş tanrılarıydı ve 3. yüzyıl yazıtları ikisi için düzenlenen bir liman bayramından söz ediyor. Bu nedenle atıf araştırmacılarca güçlü bir olasılık kabul ediliyor.

Sütunlar ne zaman yeniden dikildi?

1980’lerde, Jale İnan yönetimindeki onarımla. İnan’ın 1986 ve 1987 çalışmalarına ait raporları yayımlandı; çalışmalar 1991’de de sürdü.

Kaynakça

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası

Scroll to Top