Lyrbe (Seleukeia) Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 15 Ekim 2026

Manavgat’ın kuzeyindeki tepelerde, Side’nin su yolunun izlediği vadiden yukarı çıkınca, yamaçta iki katlı bir agoranın duvarları görünüyor. Kentin kalıntıları şaşırtıcı ölçüde iyi korunmuş, ama asıl adı hâlâ tartışılıyor. Bir araştırmacının kitabının başlığı durumu iyi özetliyor: “Adını arayan kent”. Bu sayfa ad tartışmasını, kazıları ve yerinde nelere bakılabileceğini kısaca anlatıyor. Kent hakkında yazılı kaynak az olduğu için metin de kısa tutuldu.

Seleukeia mı, Lyrbe mi?

Kalıntıları ilk ziyaret eden modern araştırmacılardan Avusturyalı arkeolog Rudolf Heberdey ve epigrafist Adolf Wilhelm, 10 Nisan 1892’de buraya geldi. Antik bir denizcilik rehberi olan Stadiasmus Maris Magni’deki bilgilere dayanarak burayı Pamphylia’daki Seleukeia kentiyle eşleştirdiler. Bu ad uzun süre kullanıldı ve Jale İnan’ın kazıları da “Pamphylia Seleukeiası” adıyla yürütüldü.

Sorun şu ki Stadiasmus, Seleukeia’yı deniz kıyısında, Side’den 80 stadion uzakta bir yer olarak tanımlıyor. Bu tepe kenti ise kıyıdan içeride. 1980’lerde Alman tarihçi ve nümismat Johannes Nollé kalıntıların Lyrbe’ye ait olması gerektiğini öne sürdü. Lyrbe, sikkeleri ve antik coğrafyacıların anmasından bilinen, ama yeri kesin olarak saptanmamış bir kentti. Nollé’ye göre Lyrbe sikkelerinde kutsal bir taş ve bir ağaçtan oluşan çok eski bir kült alanı betimleniyordu; kent ticaretini Side limanı üzerinden yapıyor, karşılığında Toroslar’a çıkan geçitleri denetliyordu. Asıl Seleukeia’yı ise Side’nin yaklaşık 15 km batısında, kıyıdaki Kısalar köyü yakınında arıyordu. Türkçe Vikipedi de buradaki Side dilindeki yazıtta anılan kutsal alanın kenti Lyrbe olarak tanımlamayı desteklediğini aktarıyor.

Tartışma tamamen kapanmış değil. Tarihçi Hartwin Brandt 1992’de, Telmessos’tan bir yazıtın buranın Seleukeia olduğu görüşünü desteklediğini ve Lyrbe tanımlamasının da bir varsayım olduğunu yazdı. Kentin kendi adını veren bir yazıt bugüne kadar bulunamadı. Bu yüzden kalıntılar bugün de çoğunlukla “Lyrbe (Seleukeia)” ya da “Lyrbe/Seleukeia” biçiminde iki adla anılıyor.

Az bilinen bir kentin tarihi

Lyrbe’nin adı yalnız sikkelerinden ve birkaç antik yazardan biliniyor. MS 2. yüzyılda Dionysios Periegetes onu Pisidia’ya yerleştirir, coğrafyacı Ptolemaios da anar. Kentin sikkeleri Roma imparatorluk döneminde, 2. yüzyıldan 3. yüzyılın ortalarına kadar basıldı.

Kentin Side’yle bağı, 1972 kazılarında bulunan bir yazıtla somutlaştı. MÖ 4. yüzyılın sonu ya da 3. yüzyılın başına tarihlenen bu yazıt Yunanca ve Sidetçe iki dilliydi. Side dilinde yazılmış bir metin ilk kez Side dışında bulunmuştu. Bu, tepe kentinde yaşayanların kıyıdaki Side ile aynı dili kullandığını gösteriyor.

Hristiyanlık döneminde kent bir piskoposluk merkeziydi ve Side metropolitliğine bağlıydı. Piskoposlarından biri, Caius, 381’deki İstanbul Konsili’ne katıldı; 5. yüzyıl konsillerine katılan bir başka piskoposun adı da biliniyor. Piskoposluk listelerinde 12. yüzyıla kadar anılmasına karşın, kentin 7. yüzyıldaki Arap akınlarından sonra büyük olasılıkla boşaldığı düşünülüyor.

Kazılar: Jale İnan ve sonrası

Kentteki ilk kapsamlı çalışma, 1972-1979 arasında İstanbul Üniversitesi’nden Jale İnan’ın yürüttüğü kurtarma kazılarıydı. İnan sonuçları 1998’de “Toroslar’da Bir Antik Kent: Lyrbe? – Seleukeia?” başlıklı kitabında yayımladı; başlıktaki soru işaretleri tartışmanın kendisini yansıtıyor. 2021’den bu yana Frankfurt Üniversitesi’nden Işıl R. Işıklıkaya-Laubscher başkanlığında yüzey araştırmaları yapılıyor.

Neye bakmalı

Agora. Kentin merkezi, yamaçta iki katlı olarak kurulmuş, yaklaşık kare biçimli agora. Meydan 14 x 16 sütunla çevriliydi; batısındaki iki galerili stoanın güney duvarı en üst seviyesine kadar ayakta. Bu stoadan çıkan, yan yüzlerinde bereket boynuzları işlenmiş sıra dışı İon başlıkları araştırmacıların dikkatini çekmiş. Doğu portikteki bir yazıtta geçen “Claudio…” sözcüğü bu bölümü MS 43’ten sonraya tarihlemeye yardımcı oluyor.

Nektareion. Agoranın güneydoğu köşesindeki yarım daire biçimli yapının yaklaşık 24 metrelik cephesi dört kapısıyla ayakta. Kapı üzerindeki yazıt yapıyı “Nektareion” olarak adlandırıyor. Bu adla bilinen başka bir antik yapı yok ve işlevi tartışmalı: kimi araştırmacılar meclis binası, kimi küçük bir odeon, kimi de Dionysos’a bağlı törenler için bir toplanma yeri olarak yorumluyor.

Hamam, tapınak ve bazilika. Agoranın yaklaşık 200 metre batısında, MS 2.-3. yüzyıla ait bir hamamın duvarları neredeyse tam yüksekliğinde. Agoranın yanında dört sütunlu cepheli küçük bir podyum tapınağı, sur dışında ise erken Bizans dönemine ait üç nefli bir bazilika ve nekropoller var.

Kentten çıkan iki ünlü mozaik, Homeros’un adının ortasında yer aldığı ve Solon, Thukydides, Herodotos gibi düşünürlerin portrelerini içeren “Filozoflar Mozaiği” ile lir çalan Orpheus’u betimleyen mozaik, Antalya Müzesi’ne taşındı. Antalya Müzesi Temmuz 2025’ten bu yana yeni binasının yapımı nedeniyle kapalı; mozaikler şu an görülemiyor.

Bugün Lyrbe’yi gezerken

Kalıntılara Manavgat’tan Manavgat Şelalesi ve baraj yönüne giden yoldan, Bucakşeyhler’den kuzeye çıkan bir yolla ulaşılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze sitesinde Lyrbe için bir ziyaret sayfası bulunamadı (2 Ekim 2026); alanda görevli ya da gişe olmayabilir ve yön levhaları yetersiz. Alman kaynakları, 2021 yazındaki Manavgat orman yangınlarının kalıntıların çevresindeki ormanı büyük ölçüde yaktığını aktarıyor; bu yüzden alanın görünümü eski fotoğraflardakinden farklı olabilir. Arazi engebeli, kalıntılar dağınık; kapalı ayakkabı ve yanınızda su bulundurmak gerekiyor.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Antalya gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Nazlı Yıldırım, “Lyrbe/Seleukeia’dan Bereket Boynuzlu İon Başlıkları”, Mediterranean Journal of Humanities III/2 (2013), s. 287-295, doi:10.13114/mjh/201322485.
• Jale İnan, Toroslar’da Bir Antik Kent: Lyrbe? – Seleukeia?, İstanbul 1998.
• Lyrbe (DE), Seleukeia (Pamphylien) (DE), Lyrbe, Lyrbe, Sidetic language ve Jale İnan, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası