İznik Roma Tiyatrosu Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

İznik’in Roma dönemi kentinden geriye kalanların çoğu ya yıkıldı ya da bugünkü evlerin altında kaldı. Bu dönemi en iyi anlatan anıtsal yapı tiyatro. Tiyatronun bir özelliği daha var: yapım hikâyesi, dönemin valisinin imparatora yazdığı mektuplardan biliniyor. Mektuplarda maliyet aşımı, çatlayan duvarlar ve yarım kalmış bir inşaat anlatılıyor. Bu sayfa tiyatronun yapımından bugüne kadar geçirdiği evreleri anlatıyor. İznik’in genel tarihi için Lefke Kapısı tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Plinius’un mektupları

Genç Plinius (MS 62-113), İmparator Traianus döneminde Bithynia ve Pontus eyaletine vali olarak gönderildi. Eyaletteki kentlerin harcamalarını denetlemek görevlerinden biriydi. Aygün Ekin Meriç ile Ali Kazım Öz’ün 2025’te Höyük dergisinde yayımlanan çalışmasına göre Plinius’un 39. ve 40. mektupları, tiyatronun MS 111’de hâlâ yapım aşamasında olduğunu gösteriyor. Oysa inşaata o tarihe kadar 10 milyon sestertius harcanmıştı. Plinius yapının hem mali hem de sağlamlık sorunları yüzünden tamamlanamadığını yazar. Kent meclisi ve hayırsever yurttaşlar ise sütunlu galeriler yaptırmaya karar vermişti.

Plinius imparatordan, sorunlu yapıları incelemesi için Roma’dan bir mimar göndermesini istedi. Meriç ve Öz, Traianus’un yanıtını da aktarıyor. İmparator, valinin mimar sıkıntısı çekmeyeceğini, mimarlık bilen yetenekli insanların bulunmadığı bir eyalet olmadığını yazar. Roma’dan mimar göndermenin daha hızlı olmayacağını, çünkü Roma’ya da mimarların çoğunlukla Yunanistan’dan geldiğini hatırlatır.

Bu ayrıntı tiyatroyla ilgili yaygın bir yanlışı da düzeltiyor. Tiyatro çoğu zaman “Plinius tarafından yaptırıldı” diye tanıtılır. Mektuplara göre ise Plinius göreve geldiğinde inşaat çoktan başlamıştı. Yapının bitip bitmediği de mektuplardan anlaşılmıyor. Meriç ve Öz’e göre son yıllardaki kazılar tiyatronun kullanıldığını gösteriyor, ama inşaat sürerken mi yoksa tamamlandıktan sonra mı kullanıldığı belirsiz. Yazarlar ayrıca mektuplardan 12 yıl sonra yaşanan büyük depremden sonra yapının antik dönemde onarıldığını gösteren izler bulunduğunu yazıyor.

Düz arazide yükselen bir tiyatro

Anadolu’daki antik tiyatroların çoğu bir tepe yamacına yaslanır. İznik tiyatrosu ise düz bir alana kuruldu. Oturma sıraları tamamen tonoz ve kemerlerle yükseltildi. Meriç ve Öz’e göre bu, oturma sıralarının tamamen tonoz ve kemer teknolojisiyle yükseltildiği, Türkiye sınırları içindeki tek örnek. Kuzeye bakan yapı Roma betonu (opus caementicium) tekniğiyle yapıldı. Sahne ve yan duvarların yüzü kireçtaşı bloklarla kaplıydı. Son araştırmalara göre tiyatronun sınırları 102,32 x 79,04 metre. Eski yayınlardaki 84 x 63 metre ölçüsü bu çalışmalarla genişledi. Türkçe Vikipedi yaklaşık on bin kişilik bir kapasite veriyor.

Tiyatronun planı hem Roma’nın hem de Anadolu’nun izlerini taşıyor. Yazarlara göre orkestra at nalı biçiminde, yaklaşık 24 metre çapında. Bu, Helenistik geleneğin Roma döneminde de sürdüğünü gösteriyor. Alt oturma bölümünü yedi büyük trapez tonoz taşıyor. Bunun ardından on yükseltilmiş beşik tonoz ve seyircilerin girip çıktığı dört geçit (vomitorium) geliyor. Tonozlar bir tünelle birbirine bağlı. Orkestraya yalnız ortadaki tonozdan geçiliyordu. Orkestra ile oturma sıraları arasında 1,34 metrelik bir yükselti var. Yazarlar bunu orkestrada yapılan gladyatör ve hayvan gösterilerinden seyirciyi korumaya yönelik bir düzenleme olarak açıklıyor. Sahne binası 54,15 x 13,16 metre ölçüsünde, en az iki katlı. Ön yüzünde Medusa başlı bir friz ile Herakles, Perseus, Pegasus ve Eros gibi mitolojik figürler bulunan kabartmalar vardı.

Tiyatrodan kiliseye, kiliseden çini atölyesine

Kültür Portalı’nın kazı ekibine dayanan bilgisine göre tiyatro yaklaşık iki yüz yıl özgün işlevinde kullanıldı. Hristiyanlığın bölgede yaygınlaşmasıyla birlikte 4. yüzyıldan itibaren dinî amaçlarla kullanılmaya başlandı. Sahne binasının önüne ve bazı bölümlere duvarlar örüldü. Orkestranın yan duvarlarına Meryem ile İsa freski ve Hristiyan simgeleri işlendi. Meriç ve Öz de Bizans döneminde orkestranın dinî işlev gördüğünü, duvarlardaki resim ve fresk kalıntılarının bunu gösterdiğini yazıyor.

Kültür Portalı’na göre 8. yüzyıldaki Arap akınları sırasında tiyatrodan sökülen taşlar kent surlarının güçlendirilmesinde kullanıldı. Meriç ve Öz de yapıdan çok sayıda parçanın sökülüp surlarda ve başka yapılarda kullanıldığını, sahne binasının, orkestra zemininin, kemer ve tonozların bu yüzden zarar gördüğünü belirtiyor. Mezarlık olarak kullanılan alana 12. yüzyılda iki kilise yapıldı. Yazarlar alt oturma bölümünün üzerindeki kiliseyi 13. yüzyıla tarihliyor. Türkçe Vikipedi, İznik İmparatorluğu döneminde savaşlarda ölen askerlerin tiyatronun dehlizlerine topluca gömüldüğünü aktarıyor. Bu bilgi tek kaynakta geçiyor.

Geç Bizans ve Osmanlı dönemlerinde alan bambaşka bir işe yaradı. Kültür Portalı’na göre metruk tiyatronun uygun bölümlerine seramik fırınları yapıldı ve bu kullanım 17. yüzyıla kadar sürdü. Kazı başkanı Aygün Ekin Meriç’in 2024’teki açıklamasına göre özellikle 15. yüzyıldan sonra burada çok sayıda fırın kuruldu. 16. ve 17. yüzyıllarda korunaklı tonozların içi çini fırınları için elverişli bir alan oldu. Fırınların işlevini yitirmesinden sonra da yapının taşları çevredeki evlerde kullanılmaya devam etti.

Gezginlerden kazılara

Yapı uzun süre ne olduğu bilinmeden görüldü. Meriç ve Öz’e göre 16. yüzyılda Lubenau burayı bir saray kalıntısı, 18. yüzyılda Sestini bir su deposu sandı. Yapının bir tiyatro olduğunu ilk kez Richard Pococke anladı. Pococke’nin 1743’te yapının krokisini çizdiği Türkçe Vikipedi’de aktarılıyor. İlk bilimsel çalışmalar 1930’larda A. M. Schneider’in sondajlarıyla yapıldı.

Kazılar 1980’de Bursa Müzesi’nden Bedri Yalman’ın başkanlığında başladı. Türkçe Vikipedi’ye göre Yalman’ın kazıları 2006’ya kadar sürdü, 2011-2015 arasında çalışmaları İznik Müzesi yürüttü. 2016’dan beri kazı, Dokuz Eylül Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nden Aygün Ekin Meriç’in başkanlığında, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle sürüyor. Bu çalışmalarda 1.318 mimari blok numaralanıp incelendi. Rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesi 2024’te uygulandı. Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne göre tiyatro, aynı dönemde onarılan İstanbul ve Yenişehir kapılarıyla birlikte 21 Mart 2024’te düzenlenen törenle ziyarete açıldı.

Neye bakmalı?

• Tonozlu altyapı: Oturma sıralarını taşıyan trapez ve beşik tonozlar tiyatronun en iyi korunan bölümü. Ortadaki tonoz orkestraya açılan ana geçit.
• At nalı orkestra: Orkestranın yarım daireden daha geniş, at nalı biçimli planı ve oturma sıralarıyla arasındaki yükselti.
• Geç dönem duvarı: Orkestranın kuzeyine, oturma bölümünün içine geç antik dönemde örülmüş duvarda sahne cephesinden devşirilmiş Korinth başlıkları görülüyor.
• Sahne binası: Kazılarla bütünüyle açılmış sahne binasının temel planı: üç ana giriş, dört ana oda ve çevresindeki küçük servis odaları.
• Mimari parçalar: Alanda numaralanmış bloklar, başlıklar ve süslemeli parçalar. Kazılardan çıkan bazı eserler, aralarında mermer arşitrav-friz parçaları da olmak üzere, İznik Müzesi‘nde sergileniyor.

Bugün İznik Roma Tiyatrosu’nu gezerken

Tiyatro Mart 2024’ten beri ziyarete açık. Kazı çalışmaları ise sürüyor, bu yüzden alanın bazı bölümleri kapalı olabilir. Ziyaret saatlerini ve giriş koşullarını gitmeden önce yerel kaynaklardan kontrol etmekte yarar var. Alan açık ve gölgesiz, yaz aylarında sabah ya da akşamüstü daha rahat gezilir. Tiyatro, sur içinin güneybatısında, göle yakın bir yerde. Ayasofya’dan güneybatıya doğru kısa bir yürüyüşle ulaşılabilir. Aynı gün Yenişehir Kapısı yakınındaki İznik Müzesi’ni de görürseniz, tiyatrodan çıkan buluntuların bir bölümünü orada bulursunuz.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Ekin Meriç, Aygün ve Öz, Ali Kazım (2025). “Some Observations on the Architecture of the Roman Theatre of Iznik (Nicaea)”. Höyük 15: 113-142. DOI — Plinius’un mektupları, ölçüler, tonozlar, orkestra, sahne binası, geç dönem kullanımları, kazı geçmişi.
• Kültür Portalı, “İznik Roma Tiyatrosu” (Dokuz Eylül Üniversitesi kazı ekibine dayanarak; 2 Ekim 2026’da erişildi).
• Bursa Büyükşehir Belediyesi, “1800 yıllık İznik Roma Tiyatrosu turizme kazandırıldı” (21 Mart 2024) ve Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, “İznik Roma Tiyatrosu ziyarete açıldı” (25 Mart 2024).
• İnegöl Online, “1800 yıllık İznik Roma Tiyatrosu turizme kazandırıldı” (23 Mart 2024) — kazı başkanının açıklaması.
• İznik Roma Tiyatrosu ve Nicaea (İngilizce), Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası