Siirt’te Gezilecek Yerler
Son güncelleme: 25 Ağustos 2026
Siirt’i başka illerden ayıran şey yılda iki sabah yaşanıyor. Kent merkezine yedi kilometre uzaklıktaki Tillo’da, İsmail Fakirullah Türbesi’nin içine on sekizinci yüzyılda bir güneş düzeneği kuruldu: gündüz ile gecenin eşitlendiği 21 Mart ve 23 Eylül sabahlarında dağın arkasından doğan ilk ışık, bir açıklıktan geçip sandukanın baş ucuna yaklaşık beş dakika düşüyor. Düzeneği kuran kişi, ansiklopedik eseri Marifetnâme ile bilinen Erzurumlu İbrahim Hakkı; ışığı düşürdüğü kişi ise hocası.
İkinci katman kentin taşında. Siirt Ulu Camii 1129’da Irak Selçuklu emiri Mugîsüddin Mahmud tarafından onarılıp genişletildi, 1260’ta Cizre atabeyi Mücahid İshak medrese ve hamam vakıflarıyla külliyeye çevirdi; kare kaide üzerinde yükselen sırlı tuğla minare bugün de yerinde. Merkezin altı kilometre güneybatısında ise on yedinci yüzyıla tarihlendirilen Süryani manastırı Deyr Mor Yakup duruyor. Siirt’in “evliyalar diyarı” adı, tek bir yapıdan değil bu türbe ve medrese ağından geliyor.
Üçüncü katman doğada ve kısmen suyun altında. Botan Vadisi, 15 Ağustos 2019’da Türkiye’nin 45. milli parkı ilan edildi; kireçtaşını kesen çay, merkeze dört kilometre uzaklıktaki Rasıl Hacar’da doğal köprüler ve Delikli Taş gibi oluşumlar bıraktı. Aynı vadinin aşağı ucundaki höyükler ise Ilısu baraj gölünün altında: yaklaşık 14 bin yıllık Gusir Höyük ile Dicle’nin ortaçağ limanı Çattepe yalnızca kurtarma kazılarıyla belgelenebildi.
Dördüncüsü sofrada ve tezgâhta: Siirt fıstığı, Pervari balı, Zivzik narı, tiftikten dokunan Siirt battaniyesi, kuyuda pişen büryan kebabı ve perde pilavı coğrafi işaretle tescilli. Aşağıdaki ilçe başlıklarına dokunarak Siirt’teki durakları harita bağlantılarıyla birlikte görüntüleyebilirsin.
📌 Siirt bir bakışta
Merkez 1 gün; Tillo + Botan Vadisi 1 gün; üçüncü gün Baykan, Şirvan, Eruh ya da Kurtalan’dan biri. Merkeze 90 km olan Pervari ayrı bir tam gün istiyor: üç gün çekirdeği, dört gün ili kapsıyor.
Nisan-haziran ve eylül-ekim. Temmuz-ağustos 38 °C’yi aşıyor ve gölge az; kışın iç kesimde kar var.
21 Mart ve 23 Eylül sabahı, İsmail Fakirullah Türbesi’nde ilk ışık sandukanın baş ucuna ~5 dakika düşüyor. Gün doğumundan bir saat önce yerinizi alın.
1129; 1260’ta külliyeye çevrildi. Kare kaide üzerinde silindirik sırlı tuğla minare — kentin en eski ayakta duran parçası.
Türkiye’nin 45. milli parkı (15 Ağustos 2019), 120 bin dönüm, 29 km güzergâh. Merkez, Tillo ve Eruh sınırlarında; rafting ve yamaç paraşütüne açık.
Baykan’ın Veyselkarani mahallesinde, merkeze 47 km. Türbe + cami külliye hâlinde; kandil ve bayramlarda çok kalabalık.
Siirt fıstığı, Pervari balı (karakovan), Zivzik narı (Şirvan), Siirt battaniyesi (tiftik), büryan, perde pilavı, şal-şepik kumaşı, bıttım sabunu.
Büryan kebabı (kuyuda), perde pilavı, kitel (içli köfte), Tillo herîresi; tatlıda gebole. Kahvaltıda bıttım kahvesi.
Siirt Havalimanı merkeze 14 km (Ankara-İstanbul seferleri). Batman 87, Şırnak 95, Bitlis 96, Diyarbakır 181 km. Kurtalan, demiryolu ağının güneydoğu ucu.
Merkez15 mekan
Siirt Ulu Camii
Botan Vadisi Milli Parkı
Siirt Saat Kulesi
Şeyh Muhammet Kazım Türbe Ve Cami
Şeyh Musa Cami
Deyr Mir Yakup Kilisesi
Rasıl Hacar
Siirt Kent Ormanı Ağaçlandırması
Kezer Çayı
15 Temmuz Demokrasi Meydanı
Siirt Üniversitesi
Siirt Millet Bahçesi
Siirt Kültür Merkezi ve Sineması
Güres Caddesi
Kızlar Tepesi
Aydınlar (Tillo)11 mekan
Hamzeviye Medresesi
Alkumru Barajı ve HES
Şeyh Hamza El-Kebir Hazretleri Türbesi
İbrahim Hakkı Hz.leri Müzesi
Tillo Kalesi
Cam Teras
İsmail Fakirullah Türbesi
Şeyh Muhammed El Hazin Türbesi
Hasiye Hazreti Türbesi
Şeyh İbrahim El Mücait Hazretleri Mezarlığı
Tillo Tabiat Parkı
Baykan4 mekan
Derzin Kalesi
Hz. Veysel Karani Türbesi
Şeyh Osman Türbesi
Baykan Kaymakamlığı Kent Ormanı
Şirvan4 mekan
Taşlı Köyü Alabalık Tesisi
Tangole Alabalık Tesisleri
Çetin Barajı ve HES
İrun Kalesi
Eruh4 mekan
Eruh Atatürk Parkı
Zarova-Şelale Kamp ve Piknik Alanı
Şehit Uzman Çavuş Mikail Kaya Eruh Kent Ormanı
Eruh Merkez Camii
Kurtalan4 mekan
Erzen Ören Yeri
Başur Köprüsü
Kurtalan Garı
Kurtalan Millet Bahçesi
Pervari4 mekan
Pervari Balı
Pervari Bahçeleri
Pervari Manzara
Herekol Dağı
🏨 Siirt’te Nerede Kalınır?
Bölgeye ve gezi planına göre en uygun konaklama seçenekleri.
ⓘ Bu bölümdeki oteller ortaklık bağlantısıyla açılır; fiyatın değişmez.
📖 İlgili Gezi Rehberleri
Siirt gezisini planlarken bu rehberler işine yarayabilir:
Siirt’e Ne Zaman Gidilir?
Siirt’te en verimli dönemler nisan-haziran ile eylül-ekim: hava açık alan gezisine uygun, Botan Vadisi’nde su hâlâ güçlü, yollar tamamen açık ve ilçe hatları günübirlik yapılabiliyor. Takvimin iki sabahı ise programı tek başına belirliyor: 21 Mart ve 23 Eylül: Tillo’daki İsmail Fakirullah Türbesi’nde ilk ışığın sandukanın baş ucuna düştüğü ekinoks sabahları. O günlerde ilçe ve merkezdeki oteller doluyor, tören alanına giriş sıkışıyor — gün doğumundan bir saat önce yerinizi almanız gerekiyor. Temmuz-ağustos ilin en zor dönemi: sıcaklık 38 °C’yi aşıyor, merkezde gölge az ve öğle saatlerinde açık alanda durmak yorucu. Bu aylarda program sabah dokuz öncesine ve akşamüstüne çekiliyor; yüksek ilçeler (Pervari, Şirvan, Tillo) ise rakımları nedeniyle bir miktar serin kalıyor ve alabalık tesisleri asıl sezonunu bu dönemde yaşıyor. Ekim hem hava hem ürün bakımından iyi: Şirvan’da Zivzik narı hasadı yol kenarına iniyor, Pervari’de karakovan balı hasadı eylülde başlıyor. Kasım’da yağış artıyor ve toprak yollar bozuluyor; kale ve höyük çıkışları zorlaşıyor, program türbelere ve kapalı mekânlara kayıyor. Aralık-mart arası iç kesimde kar var: Pervari ve Herekol hattı ile Eruh’un dağ yolları kapanabiliyor, kış lastiği gerekiyor. Merkezdeki cami-türbe-çarşı hattı ise yıl boyu çalışıyor, yani kışın gelen de dolu bir gün geçirebiliyor.
Aylara göre hava, program ve kalabalık
Siirt yaklaşık 895 metre rakımda ve Güneydoğu’nun karasal kuşağında: yazlar çok sıcak ve kurak geçiyor, kışlar ise soğuk ve karlı. Uzun yıllar ortalaması 15,9 °C; ocak ortalaması 2,7 °C’ye inerken temmuz ortalaması 30,6 °C’ye çıkıyor. Bu tablo gezi takvimini doğrudan belirliyor: ilin doğa hattı (Botan Vadisi, şelaleler, yaylalar) ilkbahar ve sonbaharda, türbe-cami hattı ise yıl boyu çalışıyor. Takvimden gelen iki özel sabah da var: 21 Mart ve 23 Eylül.
| Dönem | Hava | Ne öne çıkar | Kalabalık | Not |
|---|---|---|---|---|
| Aralık–Şubat | -1 / 8 °C | Türbe hattı, Ulu Camii, kültür merkezi | Düşük | Kar iç kesimde kalıcı. Pervari ve Herekol yolları kapanabiliyor; kış lastiği şart. |
| Mart | 3 / 14 °C | 21 Mart ışık hadisesi, şelaleler | Yüksek (21 Mart) | Ekinoks sabahı Tillo’da yoğun kalabalık oluyor; konaklama önceden ayrılmalı. |
| Nisan | 8 / 20 °C | Botan Vadisi, Rasıl Hacar, kırlar | Orta | Çayların debisi en yüksek dönem. Kırlar yeşil, yürüyüş için en rahat ay. |
| Mayıs | 13 / 26 °C | Milli park, kaleler, Zarova şelalesi | Orta | Yılın en dengeli ayı: sıcak bunaltıcı değil, yollar tamamen açık. |
| Haziran | 18 / 33 °C | Pervari, Herekol etekleri, yaylalar | Orta | Yayla yolları açılıyor. Öğle saatleri ısınıyor, program sabaha kaydırılmalı. |
| Temmuz–Ağustos | 23 / 38 °C | Alabalık tesisleri, yüksek ilçeler | Düşük | Merkezde gölge az ve sıcaklık 38 °C’yi aşıyor; gezi sabah 09.00 öncesi ve akşamüstü. |
| Eylül | 18 / 33 °C | 23 Eylül ışık hadisesi, bal hasadı | Yüksek (23 Eylül) | Ekinoksun ikinci sabahı. Pervari’de karakovan hasadı bu ayda başlıyor. |
| Ekim | 12 / 25 °C | Zivzik narı hasadı, fıstık, milli park | Orta | Sonbaharın en verimli ayı: hava ılık, Şirvan’da nar yol kenarında satılıyor. |
| Kasım | 5 / 16 °C | Türbeler, müzeler, kapalı mekânlar | Düşük | Yağış artıyor ve toprak yollar bozuluyor; höyük ve kale çıkışları zorlaşıyor. |
Siirt’e Nasıl Ulaşılır?
Uçakla: Siirt Havalimanı kent merkezine yaklaşık 14 kilometre; iç hat seferleri Ankara ve İstanbul yönünde yapılıyor ve havalimanı-şehir arası yolculuk yirmi-yirmi beş dakika sürüyor. Sefer sayısı sınırlı olduğu için tarihler önceden planlanmalı.
Trenle: İl, Kurtalan ilçesiyle demiryolu ağının güneydoğu ucunda. Güney Kurtalan Ekspresi Ankara’dan 11.00’de kalkıyor, yaklaşık 24 saat 50 dakikada Kurtalan Garı’na varıyor; hat 63 istasyondan geçiyor ve sefer haftada beş gün yapılıyor. Kurtalan’dan Siirt merkeze 34 kilometrelik karayolu bağlantısı var.
Karayoluyla: Batman 87, Şırnak 95, Bitlis 96, Diyarbakır 181, Van 284 kilometre. Otogar merkeze yakın; Batman ve Diyarbakır yönünde sefer sık, doğu illerine bağlantı Baykan-Bitlis hattından sağlanıyor.
İl içinde: Tillo 7, Şirvan 28, Kurtalan 34, Baykan 47, Eruh 54 ve Pervari 90 kilometre. İlçe merkezlerine minibüs çalışıyor ama Botan Vadisi, Zarova şelalesi, Derzin Kalesi, İrun Kalesi ve Herekol etekleri için düzenli toplu taşıma yok; bu duraklar için özel araç ya da anlaşmalı taksi gerekiyor.
Şehir içi: Merkezdeki hat — Ulu Camii, Saat Kulesi, 15 Temmuz Demokrasi Meydanı, Güres Caddesi ve çarşı — tümüyle yürünüyor. Kızlar Tepesi’ne yürüyerek yarım saatte, araçla on dakikada çıkılıyor.
Not: Pervari ve Eruh yolunda süre kilometreden belirgin uzun; kışın bu hatlara çıkacakların kış lastiği ve zincir taşıması gerekiyor. Yakıt istasyonları ilçe merkezlerinde toplandığı için dağ yollarına çıkmadan depoyu doldurmak işe yarıyor.
Önerilen Gezi Rotaları
Siirt’te merkez küçük ve yürünüyor; ilçeler ise dört yöne dağılıyor. Mesafeler kısa görünse de yollar dağ ve vadi geçtiği için Pervari ve Eruh hattında süre kilometreden belirgin uzun — bu yüzden bir güne iki ilçe sıkıştırmak işlemiyor. Tillo bu tabloda ayrı duruyor: merkeze yedi kilometre olduğu için yarım günde rahatça eklenebiliyor ve on bir kartla ilin en yoğun içerikli ilçesi. Program bu yüzden merkez-Tillo çekirdeği üzerine kuruluyor, üçüncü gün yön seçimiyle belirleniyor.
09:00 Siirt Ulu Camii ve Saat Kulesi.
10:30 Çarşı ve Güres Caddesi (battaniye, fıstık, bıttım sabunu).
12:30 Büryan molası — et sabah çıkıyor, öğleden sonra tükeniyor.
14:00 Merkez türbeleri ve Deyr Mor Yakup (6 km).
16:30 Rasıl Hacar ve Delikli Taş (4 km).
18:30 Kızlar Tepesi’nde gün batımı.
09:00 Tillo: İbrahim Hakkı Müzesi.
10:00 İsmail Fakirullah Türbesi ve ilçe türbe hattı.
12:00 Tillo Kalesi ve Cam Teras.
14:30 Botan Vadisi Milli Parkı güzergâhı.
17:00 Alkumru Barajı gölü (Taşbalta).
A Baykan (47 km): Hz. Veysel Karani Türbesi, Şeyh Osman Türbesi, Derzin Kalesi.
B Şirvan (28 km): İrun Kalesi, Çetin Barajı, Küfre’de alabalık.
C Eruh (54 km): kent ormanı, Zarova şelalesi, dağ yolu.
D Kurtalan (34 km): Kurtalan Garı, Başur Köprüsü, Erzen çevresi.
Tam gün Merkeze 90 km: Herekol etekleri, karakovan balı, ormanlık sırt ve ilçe parkı. Yol dağdan geçtiği için erken çıkmak gerekiyor.
Ekinoks 21 Mart / 23 Eylül sabahı yalnız Tillo — gün doğumundan bir saat önce.
İnanç Merkez türbeleri + Tillo + Baykan tek hatta bağlanıyor.
Sofra Şirvan alabalık tesisleri + Pervari balı + merkezde büryan.
Komşu Batman 87 km (Hasankeyf yönü), Bitlis 96 km, Şırnak 95 km.
Bütçe: Siirt’te neye ne kadar gider?
- Gezinin büyük bölümü ücretsiz. Ulu Camii, türbeler, Tillo’daki müze hattı, Cam Teras ve milli park güzergâhında bilet gişesi yok; harcama ulaşım ve yemeğe gidiyor.
- Araç neredeyse zorunlu. Türbelere ve merkez çarşıya toplu taşımayla gidilebiliyor ama Botan Vadisi, Zarova, Derzin Kalesi ve Herekol etekleri için özel araç ya da taksi gerekiyor.
- Pervari en pahalı gün. Merkeze 90 km ve yol dağdan geçiyor; yakıt ve süre iki katına çıkıyor, günübirlik gitmek için erken çıkmak gerekiyor.
- Alabalık kilogramla. Şirvan’daki tesislerde balık havuzdan seçiliyor ve tartıyla ücretlendiriliyor; yanındaki mezeler ayrı hesaplanıyor.
- Büryan porsiyonla ve sabah. Kuyuda pişen et sabah çıkıyor, öğleden sonra çoğu ocakta tükeniyor — akşam arayan boşa gidiyor.
- Pervari balı ciddi bir kalem. Karakovan balı kilogram fiyatı ülke ortalamasının belirgin üstünde; etiketli ve tescil bilgisi olan ürün istemek gerekiyor.
- Battaniyede el dokuması ayrı fiyat. Tiftik battaniyede el tezgâhı ile makine dokuması arasında büyük fark var; hangisi olduğunu sormak gerekiyor.
- Konaklama merkezde toplanıyor. İlçelerde otel seçeneği çok sınırlı; Pervari ve Eruh programı merkezden günübirlik yapılıyor.
- Ekinoks haftası pahalı. 21 Mart ve 23 Eylül çevresinde Tillo’ya gelen kalabalık nedeniyle merkezdeki oteller doluyor; tarih esnekse öncesi ya da sonrası daha ucuz.
Tillo’da yılda iki sabah: türbeye düşen ışık
Hikâye bir öğrenci-hoca ilişkisiyle başlıyor. Erzurumlu İbrahim Hakkı 18 Mayıs 1703’te Erzurum’un Hasankale’sinde doğdu; babasının bağlı olduğu İsmail Fakirullah’a intisap etmek için Tillo’ya geldi ve 22 Haziran 1780’de burada öldü. Ansiklopedik eseri Marifetnâme, dinî ilimlerle astronomi, matematik ve tıp bilgisini aynı kitapta topladığı için Osmanlı ilim tarihinde ayrı bir yerde duruyor.
İbrahim Hakkı, hocasının ölümünden sonra yaptırdığı türbeye bir istek yerleştirdi: gündüz ile gecenin eşitlendiği günlerde, dağın arkasından doğan güneşin ilk ışığı sandukanın baş ucuna düşsün. Bunun için bir açıklık ve doğuya bakan pencere hizası hesaplandı. Sonuç, yılda iki kez — 21 Mart ve 23 Eylül sabahı — yaklaşık beş dakika süren bir ışık huzmesi. Yani ortada bir efsane değil, konum, açı ve takvim hesabıyla kurulmuş bir düzenek var.
Düzenek bir kez kaybedildi: 1960 yılındaki onarımda işlevini yitirdi ve olay yıllarca izlenemedi. 2011’de yapılan çalışmayla mekanizma yeniden çalışır hâle getirildi; türbe 2015’te UNESCO Dünya Mirası geçici listesine alındı. Pratik uyarı: ekinoks sabahlarında türbenin içi ve avlusu doluyor, ışık gün doğumundan hemen sonra geliyor ve beş dakika içinde kayboluyor — bir saat önce gelmeyen büyük olasılıkla kalabalığın arkasında kalıyor.
1129’dan kalan minare ve “evliyalar diyarı”
Kentin en eski ayakta duran yapısı Siirt Ulu Camii. Yapı, Irak Selçuklu emiri Mugîsüddin Mahmud tarafından 1129’da onarılıp genişletildi; 1260’ta Cizre atabeyi Mücahid İshak namaz mekânları ekledi ve hamam, dükkân ile tarla vakıflarıyla yapıyı külliyeye çevirdi. En özgün parçası, kare kaide üzerinde silindirik olarak yükselen ve sırlı tuğlayla bezenmiş minare; kubbeler ile minare, Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün 1957-1980 arasındaki onarımında korundu.
Siirt’in “evliyalar diyarı” olarak anılması tek yapıya değil bir ağa dayanıyor. Merkezde Şeyh Muhammet Kazım ve Şeyh Musa hattı, Tillo’da İsmail Fakirullah, Şeyh Hamza El-Kebir, Şeyh Muhammed El Hazin ve Hasiye Hazreti türbeleri, Baykan’da Veysel Karani ile Şeyh Osman türbeleri var. Bu yoğunluk tesadüf değil: kent, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda medreseleriyle tanınıyordu ve Tillo bölgede “ilim kasabası” karşılığında kullanılıyordu.
Aynı coğrafyada Hristiyan izi de duruyor. Merkezin yaklaşık altı kilometre güneybatısındaki Süryani manastırı Deyr Mor Yakup, kitabesi çalındığı için kesin tarihlendirilemiyor; plan ve malzemesine göre on yedinci yüzyılın ortasına tarihlendiriliyor ve bugün büyük ölçüde harap durumda. Bir ayrıntı da idari tarihte: Tillo’nun adı 18 Mayıs 1990’da Aydınlar yapılmıştı, 2013’te çıkan düzenlemeyle yeniden Tillo oldu — bu yüzden haritalarda ve resmî adreslerde iki ad birlikte geçiyor.
Botan Vadisi: 45. milli park ve suyun altındaki tarih
Botan Çayı, Dicle’nin en güçlü kollarından biri ve Siirt’in doğa hattını tek başına belirliyor. Bölge yüz binlerce yılda yükselirken çay bu yükselen araziyi kesti; sonuç, dik duvarlı bir vadi ve kireçtaşının çözünmesiyle oluşan boşluklar. Merkeze dört kilometre uzaklıktaki Rasıl Hacar bu sürecin en yakın vitrini: Delikli Taş, doğal köprüler ve mağara ağızları burada yan yana. Vadi 15 Ağustos 2019’da Türkiye’nin 45. milli parkı ilan edildi; 120 bin dönümlük alan Merkez, Tillo ve Eruh sınırlarına yayılıyor ve içinde yaklaşık 29 kilometrelik bir güzergâh bulunuyor.
Vadinin aşağı ucunda ise bir kayıp var. Botan’ın Dicle’ye karıştığı çevrede, Ilısu Barajı göl alanında kalacağı bilinen höyüklerde kurtarma kazıları yapıldı. Gusir (Güzir) Höyük, çanak çömleksiz Neolitik döneme ait yerleşimiyle yaklaşık 14 bin yıl öncesine uzanıyor: kazılarda yuvarlak planlı, çukur tabanlı barınaklar, avcılığa dayalı bir geçim düzeni ve ölülerin taş süs eşyalarıyla gömüldüğü mezarlar belgelendi. Alan bugün baraj gölünün altında.
İkinci kayıp daha geç dönemden. Kurtalan’a bağlı Çattepe (Til) höyüğü, Botan ile Dicle’nin birleştiği doğal yarımadada kuruluydu. Ortaçağ Arap kaynaklarında Tell-Fafan adıyla geçiyor ve İslam coğrafyacıları burayı Dicle’de gemi taşımacılığının başladığı yer olarak anıyor; onuncu yüzyılda el-Cezire’nin önemli liman kentlerinden biriydi. Höyükteki Geç Roma kalesi, imparatorluğun en doğudaki sınır kalelerinden biri sayılıyor ve duvarları yer yer 10-15 metre yükseklikte korunmuştu. Kurtalan yakınındaki Başur Höyük’te de MÖ 3. binyıla ait mezarlar bulundu. Yani Siirt’te “gezilecek ören yeri” listesinin kısa olmasının nedeni tarihin yokluğu değil, tarihin su altında kalması.
Veysel Karani, kaleler ve Baykan hattı
Siirt’in en çok ziyaretçi çeken noktası kent merkezinde değil, Baykan’da. İlçenin Veyselkarani mahallesindeki türbe, Hz. Muhammed’i hiç görmeden ona inandığı anlatılan Yemenli Üveys el-Karanî’ye atfediliyor ve bitişiğindeki camiyle bir külliye oluşturuyor. Dürüst bir not gerekiyor: aynı zata atfedilen makamlar başka ülkelerde de bulunuyor, yani mezarın yeri kesin değil — buradaki alanın gücü, yüzyıllardır süren ziyaret geleneğinden geliyor. Alan merkeze 47 kilometre; kandil geceleri ve bayramlarda kalabalık çok yükseliyor.
Aynı ilçede farklı bir katman var: Adakale (eski adıyla Derzin) köyündeki Derzin Kalesi sarp bir kayalık üzerine kurulmuş ve kaynaklar yapıyı Artuklu dönemine tarihlendiriyor; adı Derzin beylerinden Şahkulu Bey’le anılıyor. Siirt’te kale zinciri sık: Şirvan’da İrun Kalesi (merkeze ~40 km) dağın eteğindeki akarsuya inen yer altı tünelleriyle anlatılıyor, aynı ilçede Kormas (İnce Kaya) ve Küfre kaleleri, Eruh’ta ise 1.750 metre yükseklikte, 12-13. yüzyıla tarihlendirilen Kiver Kalesi bulunuyor.
Bu kalelerin çoğu düzenlenmiş ören yeri değil: tabela, otopark ve bilet yok, son bölüm işaretsiz patikayla çıkılıyor. Yukarıdaki kartlarda yalnızca haritada tek bir noktaya oturan kaleler yer alıyor; adı bilinip de haritada kaydı bulunmayanlar bu bölümde anıldı. Kaleye çıkacaklar için üç kural: gündüz gidin, sağlam ayakkabı giyin ve yağıştan sonraki gün tırmanışı erteleyin.
Fıstık, bal, nar, battaniye: Siirt’in tescilli listesi
Siirt’in ekonomik kimliği coğrafi işaret listesinde okunuyor. Siirt fıstığı, diğer Antep fıstığı çeşitlerine göre belirgin daha iri ve daha yeşil; ilin en bilinen tarım ürünü. Pervari balı ise geleneksel karakovan ve örme sepetlerde üretiliyor: kovanlar yaz boyunca 2.962 metrelik Herekol Dağı çevresindeki çayırlarda kalıyor, hasat eylül-ekimde yapılıyor ve kilogram fiyatı ülke ortalamasının belirgin üstünde seyrediyor.
Üçüncü ürün Şirvan’dan: Zivzik narı, ilçenin Dişlinar (Zivzik) çevresinde yetişiyor ve tescilli. Dayanıklılığıyla anılıyor — kaynaklar uygun koşullarda yaklaşık yedi ay bozulmadan saklanabildiğini aktarıyor. Hasat ekim-kasımda ve o dönemde Şirvan yolu boyunca satılıyor. Aynı ilçede Ormanbağı çevresinin pekmezi de yerel olarak biliniyor; Şirvan’ın akarsu bolluğu ise alabalık tesislerine dönüşmüş durumda.
Tezgâh tarafında Siirt battaniyesi var: tiftik bükülerek iplik hâline getiriliyor ve pamuk iplikleri arasında tezgâhtan geçiriliyor. Battaniye, hediyelik olarak ilin en çok aranan ürünü ve merkezdeki Güres Caddesi hattında satılıyor. Listenin geri kalanı da uzun: şal-şepik kumaşı, bıttım sabunu (menengiç ağacının meyvesinden), Siirt kitel (içli köfte), gebole tatlısı, Tillo herîresi, Siirt kuru ekmeği, büryan kebabı ve perde pilavı.
Hattın sonu: Kurtalan Ekspresi
Siirt’in Kurtalan ilçesi, Türkiye demiryolu ağının güneydoğu ucu: raylar burada bitiyor. Bu yüzden ilçenin adı, ülkenin en uzun yolcu trenlerinden biriyle birlikte anılıyor. Güney Kurtalan Ekspresi Ankara’dan saat 11.00’de kalkıyor ve yaklaşık 24 saat 50 dakika sonra Kurtalan Garı’na varıyor; dönüş seferi Kurtalan’dan 08.00’de kalkıyor ve biraz daha uzun sürüyor.
Tren haftada beş gün çalışıyor, yataklı ve kuşetli vagonların yanında yemekli vagonu da var. Güzergâh 63 istasyondan geçiyor ve Ankara, Kırıkkale, Yozgat, Nevşehir, Kayseri, Sivas, Malatya, Elazığ, Diyarbakır, Batman ile Siirt sınırlarını sırayla katediyor. Yani bu tren bir ulaşım aracı olmaktan çok, İç Anadolu’dan Güneydoğu’ya inen bir kesit gezisi; pencere kenarı yer bulmak için biletin önceden alınması gerekiyor.
Kurtalan’ın kendi tarihi de adında duruyor: ilçenin adı 1938’e kadar Garzan’dı ve yerleşim o yıl bugünkü yerine taşındı. Ad, Ortaçağ’da bölgenin önemli kentlerinden biri olan Erzen (Arzan) ile aynı kökten geliyor. Bugün ilçede gardan başlayıp millet bahçesine ve Aktaş köyündeki taş kemerli Başur Köprüsü’ne uzanan kısa bir hat kurulabiliyor; Botan üzerindeki barajlar (Alkumru 2011, Çetin 2020) ise aynı vadinin çağdaş yüzü.
Siirt’te ilk kez gidenlerin yaptığı hatalar
- Işık hadisesini yanlış güne planlamak. Olay yalnızca 21 Mart ve 23 Eylül sabahı yaşanıyor ve beş dakika sürüyor; başka bir günde türbeye gitmek düzeneği görmeye yetmiyor.
- Ekinoks sabahı geç kalmak. Işık gün doğumundan hemen sonra geliyor; bir saat önce gelmeyenler kalabalığın arkasında kalıyor.
- Tillo’yu “bir türbe” sanmak. İlçede müze, kale, cam teras ve dört ayrı türbe var; yarım gün ayırmayan hattın yarısını görmeden dönüyor.
- Aydınlar ile Tillo’yu iki ayrı yer sanmak. İlçenin adı 1990’da Aydınlar, 2013’te yeniden Tillo oldu; haritada ikisi de aynı yeri gösteriyor.
- Botan Vadisi’nde höyük aramak. Gusir ve Çattepe höyükleri Ilısu baraj gölünün altında; vadide gezilecek olan kanyon ve Rasıl Hacar oluşumları.
- Temmuz-ağustos öğle programı yapmak. Sıcaklık 38 °C’yi aşıyor ve merkezde gölge az; açık alan gezisi sabah 09.00 öncesine ve akşamüstüne alınmalı.
- Büryanı akşam aramak. Kuyuda pişen et sabah çıkıyor ve öğleden sonra çoğu ocakta tükeniyor.
- Pervari’yi yarım günde sıkıştırmak. İlçe merkeze 90 km ve yol dağdan geçiyor; tam gün gerekiyor, yayla yolları yalnız temmuz-eylül açık.
- Kaleleri düzenlenmiş ören yeri beklemek. Derzin, İrun ve Kiver kalelerinde tabela, otopark ve bilet yok; son bölüm işaretsiz patika.
- Toplu taşımaya güvenmek. Botan Vadisi, Zarova şelalesi, Derzin Kalesi ve Herekol etekleri için düzenli sefer bulunmuyor; araç ya da taksi gerekiyor.
- Balı isim üzerine almak. “Pervari balı” adı çok kullanılıyor; etiketli, tescil bilgisi taşıyan ve üreticisi belli ürünü istemek gerekiyor.
Siirt’te ne yenir?
İlin imza tabağı büryan kebabı ve pişirme yöntemi tabağın kendisi kadar önemli: kuzu eti, yaklaşık üç metre derinliğinde ve bir metre çapındaki kuyuda, odun ateşiyle ısıtılan ve ağzı çamurla kapatılan ortamda saatlerce pişiriliyor. Et, kendi buharıyla lif lif ayrılacak kıvama geliyor. Büryan sabah çıkıyor; öğleden sonra çoğu ocakta tükendiği için kahvaltı-öğle arası saatler doğru zaman.
İkinci tescilli tabak perde pilavı: pilav, ince açılmış hamurdan bir “perde” içinde kalıplanıp pişiriliyor ve kesildiğinde badem, kuş üzümü ve et parçaları ortaya çıkıyor. Düğün sofrasının klasiği. Yanına Siirt kiteli (içli köfte) ve Tillo’nun herîre çorbası ekleniyor; kahvaltıda ise menengiç ağacının meyvesinden yapılan bıttım kahvesi öne çıkıyor.
Tatlıda yerel adres gebole; alışverişte ise liste net: Siirt fıstığı, Pervari balı, Şirvan’ın Zivzik narı, tiftikten dokunan Siirt battaniyesi, şal-şepik kumaşı ve bıttım sabunu. Bunların tamamı coğrafi işaret tescilli ve merkezde Güres Caddesi hattında bulunuyor. Şirvan’a çıkanlar için ilçenin alabalık tesisleri ayrı bir öğle programı oluşturuyor.
Yöresel lezzetlerin tarifleri ve nerede yeneceği için Siirt yöresel yemekleri sayfasına bakabilirsin.
Sık Sorulan Sorular
Siirt’te kaç gün gezmek yeterli olur?
Şehir merkezi ve Tillo (Aydınlar) için 2 gün yeterlidir. Baykan, Eruh, Şirvan gibi ilçeleri ve Botan Vadisi’ni de gezmek isterseniz 3–4 günlük bir program çok daha doyurucu olur.
Siirt’e gitmek için en uygun zaman ne zaman?
En ideal dönemler ilkbahar (Nisan–Mayıs) ve sonbahardır (Eylül–Ekim). Bu aylarda hava ılıman olduğundan türbe ziyaretleri ve Botan Vadisi’ndeki doğa gezileri rahatça yapılır. Yaz çok sıcak, kış ise soğuk ve karlı geçebilir.
Siirt’e uçakla ulaşım var mı?
Evet, Siirt Havalimanı sınırlı sayıda yurt içi seferle hizmet verir. Uçuşlar genellikle İstanbul ve Ankara üzerinden bağlantılı olarak yapıldığından seyahatinizi önceden planlamanız önerilir.
Siirt’te araç kiralamak gerekir mi?
Şehir merkezini yürüyerek gezebilirsiniz. Ancak Tillo (Aydınlar), Baykan, Eruh, Şirvan ilçeleri ile Botan Vadisi’ne toplu taşımayla ulaşmak zor olduğundan, ilçeleri özgürce gezmek için araç kiralamak büyük avantaj sağlar.
Botan Vadisi’ni gezmek için ne yapmalı?
Vadi 15 Ağustos 2019’da Türkiye’nin 45. milli parkı ilan edildi; 120 bin dönümlük alan Merkez, Tillo ve Eruh sınırlarına yayılıyor ve içinde yaklaşık 29 kilometrelik bir güzergâh bulunuyor. İki giriş noktası pratik: merkeze 4 km uzaklıktaki Rasıl Hacar (Delikli Taş, doğal köprüler) ve Tillo Kalesi yanındaki Cam Teras. Su ilkbaharda en yüksek, ağustos sonunda çekiliyor; alan rafting ve yamaç paraşütüne de açık, düzenli toplu taşıma bulunmuyor.
Siirt’te mutlaka görülmesi gereken yerler nelerdir?
Çekirdek liste kısa ve iki hatta toplanıyor. Merkezde 1129 tarihli Siirt Ulu Camii, Saat Kulesi, çarşı-Güres Caddesi hattı ve merkeze 4 km uzaklıktaki Rasıl Hacar (Delikli Taş) var. Yedi kilometredeki Tillo’da ise İsmail Fakirullah Türbesi (21 Mart ve 23 Eylül ışık hadisesi), İbrahim Hakkı Müzesi, Tillo Kalesi ve Cam Teras yürüyerek geziliyor. Üçüncü durak Baykan’daki Hz. Veysel Karani Türbesi (47 km), dördüncüsü Botan Vadisi Milli Parkı.
👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası
Tillo’daki ışık hadisesi ne zaman ve nasıl görülüyor?
Yılda yalnızca iki sabah: 21 Mart ve 23 Eylül, yani gündüz ile gecenin eşitlendiği ekinoks günleri. Tillo’daki İsmail Fakirullah Türbesi’nde, dağın arkasından doğan güneşin ilk ışığı bir açıklıktan geçerek sandukanın baş ucuna yaklaşık beş dakika düşüyor. Düzeneği on sekizinci yüzyılda hocasının türbesini yaptıran Erzurumlu İbrahim Hakkı kurdu; mekanizma 1960 onarımında bozuldu ve 2011’de yeniden çalıştırıldı. Türbe 2015’te UNESCO Dünya Mirası geçici listesine girdi. O sabahlar kalabalık oluyor: gün doğumundan bir saat önce gelmek gerekiyor.
Veysel Karani Türbesi Siirt’in neresinde, nasıl gidilir?
Türbe Baykan ilçesinin Veyselkarani mahallesinde ve kent merkezine 47 kilometre — araçla yaklaşık bir saat. Bitişiğindeki camiyle birlikte bir külliye oluşturuyor; aynı yerleşimde Şeyh Osman Türbesi de bulunuyor, ziyaretçiler ikisini tek durakta birleştiriyor. Alanda otopark ve şadırvan var, giriş ücretsiz. Türbe, Hz. Muhammed’i görmeden ona inandığı anlatılan Yemenli Üveys el-Karanî’ye atfediliyor; aynı zata atfedilen makamlar başka ülkelerde de bulunduğu için mezarın yeri kesin değil. Kandil geceleri ve bayramlarda kalabalık çok yükseliyor, hafta içi sabah saatleri sakin.
Siirt Ulu Camii kaç yıllık, neyiyle öne çıkıyor?
Cami 1129’da Irak Selçuklu emiri Mugîsüddin Mahmud tarafından onarılıp genişletildi; 1260’ta Cizre atabeyi Mücahid İshak namaz mekânları ekledi ve hamam, dükkân ile tarla vakıflarıyla yapıyı külliyeye çevirdi. En özgün parçası, kare bir kaide üzerinde silindirik olarak yükselen ve sırlı tuğlayla bezenmiş minare. Kubbeler ve minare, Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün 1957-1980 arasındaki onarımında korundu. Yapı Karakol mahallesinde, çarşının içinde; giriş ücretsiz ve ziyaret namaz vakitleri dışında rahat. Hemen doğusunda Siirt Saat Kulesi bulunuyor.
Pervari balı neden pahalı ve nereden alınır?
Çünkü üretim yöntemi ve coğrafyası sınırlı. Pervari balı coğrafi işaretle tescilli ve geleneksel karakovan ile örme sepetlerde üretiliyor; kovanlar yaz boyunca 2.962 metrelik Herekol Dağı çevresindeki yayla çayırlarında kalıyor ve hasat eylül-ekim’de yapılıyor. Kovan başına verim düşük olduğu için kilogram fiyatı ülke ortalamasının belirgin üstünde seyrediyor. Satış noktaları ilçe merkezinde toplanıyor; Pervari kent merkezine 90 kilometre ve yol dağdan geçtiği için tam gün ayırmak gerekiyor. Alırken etiketli, üreticisi belli ve tescil bilgisi taşıyan ürünü istemek işe yarıyor.
Siirt’te ne yenir, büryan kebabı nasıl pişiriliyor?
İlin imza tabağı büryan kebabı: kuzu eti, yaklaşık üç metre derinliğinde ve bir metre çapındaki kuyuda, odun ateşiyle ısıtılan ve ağzı çamurla kapatılan ortamda saatlerce pişiriliyor; et kendi buharıyla lif lif ayrılıyor. Büryan sabah çıkıyor ve öğleden sonra çoğu ocakta tükeniyor. İkinci tescilli tabak perde pilavı: ince hamurdan bir “perde” içinde kalıplanan pilav, kesildiğinde badem ve kuş üzümüyle ortaya çıkıyor. Yanına Siirt kiteli (içli köfte), Tillo herîresi ve tatlıda gebole ekleniyor; kahvaltıda bıttım kahvesi içiliyor.
Kurtalan Ekspresi ile Siirt’e gidilir mi?
Gidilir ama uzun sürer. Kurtalan, Türkiye demiryolu ağının güneydoğu ucu: raylar bu ilçede bitiyor. Güney Kurtalan Ekspresi Ankara’dan saat 11.00’de kalkıyor ve yaklaşık 24 saat 50 dakika sonra Kurtalan Garı’na varıyor; dönüş seferi Kurtalan’dan 08.00’de kalkıyor. Tren haftada beş gün çalışıyor, yataklı ve kuşetli vagonlarla yemekli vagonu bulunuyor ve hat 63 istasyondan geçiyor. Kurtalan’dan Siirt merkeze 34 kilometrelik karayolu bağlantısı var. Yataklı vagon yer sayısı sınırlı olduğu için bilet önceden alınmalı.
Botan Vadisi’ndeki höyükler gezilebiliyor mu?
Hayır — iki önemli höyük Ilısu baraj gölünün altında. Yaklaşık 14 bin yıllık Gusir (Güzir) Höyük, çanak çömleksiz Neolitik döneme ait yuvarlak planlı barınaklarıyla kurtarma kazılarında belgelendi. Botan ile Dicle’nin birleştiği yarımadadaki Çattepe (Til) höyüğü ise ortaçağ Arap kaynaklarında Tell-Fafan adıyla, Dicle’de gemi taşımacılığının başladığı liman olarak geçiyor ve üzerinde Roma’nın en doğudaki sınır kalelerinden biri bulunuyordu. Bugün vadide gezilecek olan doğa: Botan Vadisi Milli Parkı güzergâhı ile merkeze 4 km uzaklıktaki Rasıl Hacar ve Delikli Taş oluşumları.
Siirt’ten hediyelik ne alınır?
Liste kısa ve neredeyse tamamı coğrafi işaretli. Başta Siirt battaniyesi var: tiftik bükülerek iplik hâline getiriliyor ve pamuk iplikleri arasında tezgâhtan geçiriliyor — alırken el tezgâhı mı makine dokuması mı olduğunu sormak gerekiyor, fiyat farkı büyük. Ardından diğer tescilli ürünler geliyor: iri ve yeşil Siirt fıstığı, karakovan Pervari balı, Şirvan’ın Zivzik narı (ekim-kasım), menengiç meyvesinden yapılan bıttım sabunu ve şal-şepik kumaşı. Bunların hepsi merkezdeki Güres Caddesi hattındaki dükkânlarda bulunuyor; en hareketli saat akşamüstü.
🖼️ Görsel kaynakları8 görsel · CC lisans
Bu sayfadaki fotoğrafların bir bölümü Wikimedia Commons üzerinden serbest lisanslarla kullanılmıştır. Lisans gereği eser sahibi ve lisans bilgisi aşağıda belirtilmiştir.
- Alkumru Barajı ve HES — Andromeda2064, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
- Güres Caddesi — Dosseman, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
- Pervari Manzara — Myrat, Public domain · Wikimedia Commons
- İrun Kalesi — İncelemeelemani, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
- Şeyh İbrahim El Mücait Hazretleri Mezarlığı — Dosseman, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons