Temnos Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Menemen’den Manisa’ya giden yolda, Gediz ovasının kuzey kenarındaki dağlık arazide sarp bir kayalık yükselir. Üzerinde yıkık surlar, eteğinde ağaçlar arasında kaybolmuş taşlar var. Burası antik Temnos. Herodotos’un saydığı eski Aiol kentlerinden biri olsa da bugüne kadar bilimsel bir kazı yapılmadı. Bu yüzden Temnos’un tarihi büyük ölçüde antik yazarların kısa notlarından ve yüzeydeki kalıntılardan okunuyor.

Aiol kentleri arasında

Herodotos, Batı Anadolu’nun eski Aiol kentlerini sayarken Temnos’u da anar. Listede Kyme, Larisa, Neonteikhos, Temnos, Killa, Notion, Aigiroessa, Pitane, Aigai, Myrina ve Gryneion var. Herodotos bunların on bir kent olduğunu, eskiden on iki olduklarını ama Smyrna’nın İonların eline geçtiğini ekler. Aiol lehçesinde kentin adı Tamnos’tu.

Kentin yeri iyi seçilmişti. İngiliz klasik coğrafya sözlüklerine dayanan kaynaklar, yüksekteki kentin Kyme, Phokaia ve Smyrna topraklarına hâkim olduğunu yazıyor. Kentin sikkelerinde yakınındaki Hermos, yani Gediz nehri betimlenmiş. Türkçe Vikipedi’ye göre Temnos MÖ 5. yüzyılda Atina’nın önderliğindeki Delos Birliği’ne katılmadı ve büyük olasılıkla Perslere bağlıydı. Aynı kaynağa göre kent MÖ 4. yüzyılda kendi bronz sikkelerini bastı.

Surlar ve buluntular

Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri (TAY) projesinin, Doğer’in 1998 tarihli yayınına dayanan kaydına göre kent, dört yanı sarp akropolis ile kuzeydeki tepe arasındaki düzlükte kuruluydu. Akropolisin çok sarp batı yamacının eteğinde, çok kenarlı poligonal taşlarla örülmüş bir sur duvarı duruyor. Duvarın korunan uzunluğu 300 metre, en yüksek yeri 3 metre kadar. Kuzeybatı köşesinde dikdörtgen taşlardan bir kule var. Sur MÖ 5.-4. yüzyılda yapılmış ve Helenistik dönemde güçlendirilmiş olmalı. Alanda bulunan en eski parça MÖ 8. yüzyıla tarihlenen Geometrik dönem bir çanak çömlek parçası. Orman yolu boyunca görülen kalıntılar kentin mezarlığına ait. Aşağı kentin kalıntıları ise büyük ölçüde toprak altında.

Helenistik ve Roma dönemi

Helenistik dönemde Temnos gelişmiş bir topluluktu. Türkçe Vikipedi’nin aktardığına göre kentin yakınında, Apollon onuruna yapılmış bir tapınak vardı. Bithynia Kralı II. Prusias, MÖ 155’te Pergamon krallığına karşı savaşırken bu tapınağı yağmalayıp yaktı. Menemen Belediyesi’nin tanıtımına göre kent MÖ 3. yüzyılda Pergamon topraklarına katıldı. MÖ 133’te Pergamon krallığı Roma’ya geçince Temnos da Roma’nın Asya eyaletinin bir parçası oldu. Antik çağın tanınmış retorik öğretmenlerinden Hermagoras da Temnosluydu.

Roma döneminde kent geriledi. Antik coğrafya sözlüklerine dayanan kaynaklar, Temnos’un İmparator Augustus döneminde zaten gerilemekte olduğunu yazıyor. Romalı tarihçi Tacitus, MS 17 yılında bir gece Asya’nın on iki ünlü kentini yıkan depremi anlatır. En ağır yıkım Sardes’teydi. Temnos da İmparator Tiberius’un beş yıl boyunca vergiden muaf tuttuğu kentler arasında sayılır. Kaynaklara göre Plinius’un yaşadığı MS 1. yüzyılda kentte artık kimse oturmuyordu, ama sonradan yeniden kuruldu.

Bizans dönemi ve sonrası

Temnos Bizans döneminde bir piskoposluk merkeziydi. Fransız tarihçi Michel Le Quien üç piskopos sayar: 451’de yaşamış Eustathios, 787’deki İznik Konsili’ne katılan Theophilos ve 869’da İstanbul’daki konsilde bulunan Ignatios. Menemen Belediyesi kentte MS 9. yüzyıla kadar yaşam sürdüğünü yazıyor. Bu, son piskopos kaydıyla uyumlu.

Kentin sonraki adı tartışmalı. İngiliz tarihî coğrafya araştırmacısı William Ramsay, Temnos piskoposluğunun 10.-13. yüzyıllarda Smyrna’ya bağlı görünen Arkhangelos piskoposluğuyla aynı olduğunu düşünüyordu. Bu görüşü aktaran kaynaklara göre Türkler 1413’te Menemen ovasındaki Arkhangelos kalesini aldı ve ona “Kayacık”, yani küçük kaya adını verdi. Temnos kalıntılarının bugün Kayacık Tepesi olarak anılan yerde olması bu eşleştirmeyi ilginç kılıyor, ama kesinleşmiş değil.

Eski Görece köyü uzun süre kalıntıların yakınında, Kurtkayatepesi’nin altındaydı. Menemen Belediyesi’ne göre köy 1977-1978’de Gediz’in kuzey yakasındaki düz araziye taşındı. Eski köyün mezarlığında, büyük olasılıkla Temnos’un batı agorasından getirilmiş 80 kadar antik sütun tamburu duruyor.

Bugün Temnos’u gezerken

Temnos’a Menemen-Manisa yolundan Emiralem’i geçince sapılan yolla, Görece üzerinden ulaşılıyor. Kalıntılar köyden 2-3 kilometre ileride. Alan çevrili değil, bekçisi ya da tabelalı bir ziyaretçi yolu yok; arazi ağaçlık ve yer yer sarp. Akropolisin batı eteğindeki poligonal surları ve kuzeybatı köşesindeki kuleyi arayın, sonra tepeden Gediz ovasına bakın. Dönüşte eski Görece mezarlığındaki sütun tamburlarını da görebilirsiniz. Taşları yerinden oynatmayın, alanda define çukurlarına dikkat edin.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Herodotos, Tarih 1.149 (Perseus, İngilizce çeviri) ve Tacitus, Annales 2.47 (Perseus, İngilizce çeviri).
• TAY Projesi, Temnos — Doğer 1998’e dayanarak surlar, buluntular, konum.
• Menemen Belediyesi, Görece — köyün taşınması, sütun tamburları, Pergamon ve 9. yüzyıl.
• Kültür Envanteri, Temnos.
• Temnos ve Temnos, Vikipedi (Smith’in Dictionary of Greek and Roman Geography ve Catholic Encyclopedia maddelerine dayanıyor).

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası