Phokaia Antik Kenti Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Phokaia’yı gezmek, bir antik kenti dolaşmaktan çok bir kasabanın altını okumaya benziyor. Eski Foça’nın taş evleri, okul bahçeleri ve sokakları antik kentin üzerine kurulu. Kalıntılar parça parça çıkıyor: bir okulun arkasında tapınak duvarı, bir mezarlığın kenarında kent suru, bir tepenin yamacında tiyatro basamakları. Ama bu küçük kasabanın adı antik dünyanın en uzak kıyılarına kadar biliniyordu. Herodotos’a göre Yunanlılar içinde uzun deniz yolculuklarına ilk çıkanlar Phokaialılardı. Bugünkü Marsilya’yı kuranlar da onlardı.

Bu sayfada antik kentin genel tarihiyle birlikte 1991’de bulunan Phokaia Antik Tiyatrosu’nu da anlatıyoruz. Yarımadayı çeviren Ceneviz ve Osmanlı surları için Beş Kapılar Kalesi Tarihi, liman kıyısındaki kaya kutsal alanı için Kybele Tapınağı Tarihi sayfalarına bakabilirsiniz.

Kuruluş: antik yazarlar ve kazılar farklı söylüyor

Antik yazarlar Phokaia’yı Yunanistan’daki Phokis bölgesinden gelen göçmenlere bağlar. Pausanias’a göre bu göçmenler Atinalı önderlerle geldi ve Kymelilerin verdiği topraklara yerleşti. İon birliğine de ancak Atina kralı Kodros’un soyundan gelenleri kral kabul ettikten sonra alındılar. Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal 1950’lerdeki kazılarda bulduğu gri seramiklere dayanarak ilk yerleşenlerin Aioller olduğunu, İon yerleşiminin MÖ 9. yüzyılın sonunda başladığını ileri sürdü.

1989’dan beri kazıları yöneten Prof. Dr. Ömer Özyiğit’in çalışmaları ise yerleşimi çok daha geriye götürdü. Kentin güneyindeki yamaçta 1996-2004 arasında yapılan kazılarda İlk Tunç Çağı’nın geç evresinden, yani MÖ 3. binyılın ikinci yarısından çanak çömlek parçaları çıktı. Aynı alanda MÖ 14. yüzyıldan oval planlı bir ev, MÖ 11. yüzyılda kullanılmış bir demirci atölyesi ve MÖ 10. yüzyıl başlarından iki oval ev bulundu. Özyiğit bu evleri Anadolu’da İonlara ait bilinen en eski oval yapılar olarak tanımlıyor.

Kentin adı için en yaygın açıklama fok balığı. Yunanca phoke foku anlatıyor ve foklar bugün de Foça açıklarındaki adalarda yaşıyor. Kent sikkelerinde fok betimi var, ama Özyiğit’e göre griffon betimli sikkeler çok daha fazla. Griffon, MÖ 600’lerden itibaren fokun yanında kentin ikinci sembolü oldu.

Elli kürekli gemiler: Herodotos’un Phokaialıları

Herodotos Phokaialıları şöyle tanıtır: Adriyatik’i, Tiren Denizi’ni, İberya’yı ve Tartessos’u ilk keşfedenler onlardı. Bunu yuvarlak gövdeli yük gemileriyle değil, elli kürekli savaş gemileriyle yapıyorlardı. Bugünkü Güney İspanya’daki Tartessos’un kralı Arganthonios Phokaialılarla öyle dost oldu ki onları kendi ülkesine yerleşmeye çağırdı. Kabul etmeyince de kentlerinin çevresine sur yapmaları için bol para verdi. Herodotos’a göre surun çevresi “birkaç stadion”du ve iyi oturtulmuş büyük taşlardan yapılmıştı.

Phokaialılar kuzeyde Miletoslularla birlikte Çanakkale Boğazı’nda Lampsakos’un (Lapseki) ve Karadeniz kıyısında Amisos’un (Samsun) kuruluşunda yer aldı. Mısır’daki Naukratis ile ticaret yaptılar. Asıl büyük kolonileri ise batıdaydı:

• Massalia (Marsilya): MÖ 600 civarında kuruldu. Antik çağda Batı Akdeniz ticaretinin merkezi oldu, bugün Fransa’nın en eski kenti sayılıyor. Kuruluşu için Aristoteles’e ve Pompeius Trogus’a dayanan bir efsane anlatılır. Bu anlatıya göre Phokaialı önder, yerli kralın kızıyla evlenerek kentin kurulacağı toprakları aldı.
• Emporion (Empúries, İspanya): İngilizce kaynaklar MÖ 575 civarını veriyor; Özyiğit Massalia ile aynı dönemde, MÖ 600 civarında anıyor.
• Alalia (Korsika): Herodotos’a göre Pers kuşatmasından yirmi yıl önce, bir kehanet üzerine kuruldu. Bu da MÖ 565 civarına denk geliyor.
• Elea / Hyele (Velia, Güney İtalya): MÖ 540 civarında, Pers kuşatmasından kaçanlarca kuruldu.

Phokaia en parlak dönemini MÖ 6. yüzyılın ilk yarısında yaşadı. Lidya Kralı Alyattes’in MÖ 600 civarında Smyrna’yı yıkmasından sonra Gediz vadisinin ticareti Phokaia’ya kaydı. Kent İonya’da elektron (doğal altın-gümüş alaşımı) sikke basan ilk kentlerden biriydi.

MÖ 590-580: dev bir sur ve Athena Tapınağı

Arganthonios’un parasıyla yapıldığı anlatılan sur 1992’de bulundu. Kentin doğusundaki Maltepe Tümülüsü’nün yığını kaldırıldığında altından payandalı, tüf taşından düzgün bloklarla örülmüş bir kent duvarı çıktı. Kazıcılar duvarı MÖ 590-580 yıllarına tarihliyor ve bugün “Herodot Duvarı” diye anıyor. Duvarın uzunluğu için kaynaklar farklı rakamlar veriyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü “5 kilometreden fazla” diyor. Özyiğit ise “5 km’den fazla, belki 8 km” ve başka bir yerde “7-8 km’ye varan” ifadesini kullanıyor. Her iki durumda da Phokaia o dönemin en büyük kentlerinden biriydi.

Kentin baş tanrıçası Athena’nın tapınağı yarımadanın en yüksek kayalığında, bugünkü lisenin bulunduğu alandaydı. Akurgal tapınağın yerini 1950’lerde saptadı. Açılan çukurlar 1979’da okul bahçesi için kapatıldı, kazıya 1998’de yeniden başlandı. Tapınak İon düzeninin en erken örneklerinden biri ve yerel tüf taşından, yani “Foça taşı”ndan yapılmış. 2005 ve 2006 kazılarında tapınağın cella duvarını süsleyen, sırayla dizilmiş tüf taşından griffon ve at başı heykelleri bulundu. Bu heykeller 1,30 metre yüksekliğinde, kulaklarıyla 1,50 metreyi buluyor. Özyiğit’e göre Arkaik tapınak MS 2. yüzyılın son çeyreğinde bir depremle yıkıldı. Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’nün tanıtımına göre yerine Roma döneminde mermerden yeni bir tapınak yapıldı. Özyiğit bu Roma tapınağının 1040 depreminde tümüyle yıkıldığını yazıyor.

MÖ 546: Pers kuşatması ve göç

Lidya Kralı Kroisos’un yenilmesinden sonra Pers Kralı Kyros’un komutanı Harpagos İon kentlerine yürüdü. Herodotos’a göre ilk saldırdığı kent Phokaia oldu. Harpagos kenti kuşattı ve Phokaialılara bir teklif yaptı. Surların bir burcunu yıkmaları ve bir evi adamaları, yani boyun eğmeleri ona yeterdi. Phokaialılar düşünmek için bir gün istedi ve o süre içinde ordunun surlardan çekilmesini şart koştu. Harpagos ne yapacaklarını bildiğini söylese de kabul etti. Phokaialılar bu bir günde elli kürekli gemilerine çocuklarını, kadınlarını, taşınabilen eşyalarını ve tapınaklardaki heykelleri yükleyip Sakız Adası’na (Khios) doğru yola çıktı. Persler boş bir kente girdi.

Herodotos hikâyenin devamını da anlatır. Sakızlılar, Phokaialıların satın almak istediği Koyun Adaları’nı (Oinoussai) satmadı. Phokaialılar Korsika’daki Alalia’ya gitmeye karar verdi. Yola çıkmadan önce Phokaia’ya dönüp Harpagos’un bıraktığı Pers muhafızlarını öldürdüler. Denize bir demir kütlesi atıp o demir yüzeye çıkmadıkça geri dönmeyeceklerine yemin ettiler. Ama yurtlarını özleyen yarıdan fazlası yeminini bozup Phokaia’ya geri döndü. Alalia’ya gidenler orada beş yıl kaldı. Sonra Etrüsklerin ve Kartacalıların altmışar gemilik donanmalarıyla “Sardunya denizi” denen yerde savaştılar. Kazandılar ama kırk gemilerini kaybettiler. Kalanlar önce Rhegion’a, oradan da Güney İtalya’ya geçip Hyele’yi (Elea) kurdu.

Kazılar bu kuşatmanın izlerini de buldu. Maltepe’deki Arkaik kent kapısının tabanında, Perslerin attığı bir mancınık güllesi yerinde ele geçti. Özyiğit bunu tarihi bilinen en eski mancınık güllesi olarak tanımlıyor. Bakanlık tanıtımı ayrıca Pers ok ve mızrak uçlarından söz ediyor. Herodotos, Harpagos’un İon kentlerini surlarının önüne toprak yığarak aldığını yazar. Foça’nın 7 kilometre doğusunda, eski yol kenarındaki Pers mezar anıtı da bu dönemle ilişkilendiriliyor. Ama tarihi tartışmalı: Özyiğit MÖ 546’da Kyros tarafından yaptırıldığını savunuyor, Bakanlık ve İngilizce kaynaklar ise MÖ 4. yüzyılı veriyor.

Lade’den Roma’ya

Phokaia Pers yönetimine geçti ama denizcilik ünü sürdü. MÖ 494’teki Lade deniz savaşında İon donanmasının komutanlığı Phokaialı Dionysios’a verildi. Herodotos kentin bu savaşa yalnızca üç gemi gönderebildiğini de not eder. Bu, kentin gücünün ne kadar azaldığını gösteriyor. Savaş Perslerin zaferiyle bitti. Sonraki yüzyıllarda Phokaia önce Seleukosların, sonra Pergamon krallığının yönetimine geçti. MÖ 133’te Pergamon Roma’ya vasiyet edilince Phokaia da Roma’ya bağlandı. Bakanlığın tanıtımına göre kent bu dönemde Massalia’nın aracılığıyla yıkılmaktan kurtuldu ve özgürlüğünü Pompeius geri verdi.

Roma döneminde Phokaia küçüldü ama bir üretim merkezine dönüştü. Kazılarda bulunan seramik atölyesi çöplükleri bu dönemin. Arkeolojide “Phokaia kırmızı astarlı seramiği” diye bilinen Geç Roma kapları Akdeniz’in her yerinde bulunuyor. 1993’te bulunan MS 4-5. yüzyıla ait bir Roma villasının taban mozaiklerinden sağlam olanı bugün İzmir Arkeoloji Müzesi’nde.

Phokaia Antik Tiyatrosu

Kentin tiyatrosunun yeri uzun süre bilinmiyordu. 1991 yazındaki kazılarda, Değirmenli Tepe’nin yakınındaki yamaçta ortaya çıkarıldı. Kazılarda yerel tüf taşından dört sıra oturma basamağı ve kuzeydeki destek duvarının (analemma) bir bölümü açıldı. Basamaklara kazınmış Helenistik döneme ait bir yazıt, tiyatronun Roma döneminden önce yapıldığını gösterdi. Basamakların profili, duvarın örgüsü, sikke ve seramik buluntular tiyatroyu MÖ 340-330 yıllarına tarihliyor. Özyiğit ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tiyatroyu “Anadolu’nun en eski tiyatrosu” olarak tanımlıyor.

Tiyatronun sonu da kazılarda okunuyor. Oturma basamaklarının bir bölümünün üstünde ve orkestrada Roma dönemi mezarları, onların üstünde de Geç Roma seramik atölyelerinin çöplükleri bulundu. Yani tiyatro Roma döneminde terk edilmiş, alanı mezarlık ve çöplük olarak kullanılmıştı. 2023’te kazıyı yürüten İzmir Arkeoloji Müzesi Müdürü Cengiz Topal, tiyatronun muhtemelen MS 1. yüzyıldaki bir depremden sonra kullanılmadığını söyledi. Aynı açıklamaya göre amaç tiyatroyu tamamen açığa çıkarıp yeniden kullanılabilir hale getirmek. Kazı henüz tamamlanmadığı için tiyatronun kaç kişilik olduğu ve sahne binasının planı yayımlanmış değil.

Bizans, Ceneviz ve Osmanlı Foçası

Bizans döneminde yerleşim yarımadaya çekildi. Kenti 1040 depremi sarstı. 1082’de İmparator I. Aleksios Komnenos’un Venedik ile yaptığı antlaşmayla Foça Venediklilere açık bir liman oldu. Asıl canlanma 1275’te geldi. İmparator VIII. Mikhail Palaiologos kentin yönetimini Cenevizli Manuele Zaccaria’ya verdi. Zaccarialar, Yeni Foça yakınındaki şap madenlerini işletip büyük bir servet kazandı. Şap, kumaş boyacılığında boyayı sabitlemek için kullanılan değerli bir mineraldi. Yeni Foça yerleşimi de bu dönemde gelişti. 1296’da bir Venedik donanması kenti yağmaladı. Ardından Benedetto Zaccaria surları büyük ölçüde yeniden yaptırdı. 14. yüzyılda kent Ceneviz ve Bizans arasında birkaç kez el değiştirdi. Orhan Gazi’nin oğlu Şehzade Halil, bu dönemde kaçırılıp Foça’da tutuldu.

Osmanlılar 1455’te önce Yeni Foça’yı, yaklaşık bir ay sonra da Eski Foça’yı aldı. Özyiğit tarihi 24 Aralık 1455 olarak veriyor. Kale 1538-1539’da Kanuni Sultan Süleyman döneminde büyük bir onarımdan geçti. Fatih Camii’nin avlu kapısındaki 1531 tarihli kitabe ve 1548 tarihli Hafız Süleyman Mescidi bu yüzyılın yapıları. Osmanlı döneminde Foça bir liman ve tuz ticareti kasabası oldu.

20. yüzyıl: nüfusun değişimi

19. yüzyıl sonunda Foça’nın nüfusunun çoğunluğu Rumdu. Haziran 1914’te kasabaya silahlı çeteler saldırdı. Rum halkından bazı kişiler öldürüldü ve Rum nüfusun büyük bölümü kasabayı terk etti. O sırada Foça’da kazı yapan Fransız arkeolog Félix Sartiaux ve ekibindeki Charles Manciet olayların tanıklarındandı. 1919-1922 arasında bölge Yunan işgali altında kaldı. 1923 nüfus mübadelesinin ardından Foça’ya Yunanistan’dan ve adalardan gelen Müslüman mübadiller yerleştirildi.

Kazıların hikâyesi

Phokaia’daki kazılar üç döneme ayrılıyor:

• Félix Sartiaux (1913, 1914, 1920): İlk bilimsel sondajları yaptı. Çalışmaları savaş yıllarına rastladığı için kısa sürdü.
• Ekrem Akurgal (1952’den): Kazılar 1952 Ekim’inde araştırma sondajlarıyla başladı. Özyiğit’e göre 1957’ye kadar kesintisiz, 1970’e kadar da aralıklı sürdü. Bakanlık tanıtımı ise “1952-1955 kesintisiz, aralıklı olarak 1974’e kadar” diyor. Athena Tapınağı’nın yeri bu dönemde bulundu.
• Ömer Özyiğit (1989’dan): Ege Üniversitesi adına başlayan yeni dönem kazıları Herodot Duvarı’nı, tiyatroyu, Kybele kutsal alanlarını, griffon heykellerini ve kentin ilk yerleşim alanını ortaya çıkardı. 2023’teki haberlerde kazı başkanı olarak İzmir Arkeoloji Müzesi Müdürü Cengiz Topal geçiyor.

Kazıların en büyük güçlüğü kentin bugün yaşanan bir kasabanın altında olması. Özyiğit’in de belirttiği gibi yoğun yerleşim alanlarının çoğu modern yapıların altında. 1980’lerden sonraki yazlık yapılaşması da sit alanlarını daralttı.

Bugün Phokaia’yı gezerken

Phokaia’nın tek bir girişi ya da bileti yok; kalıntılar kasabanın içine dağılmış. Yarımadada lise binasının çevresinde Athena Tapınağı’nın podyum duvarlarını, kıyıya inen kayalıkta Kybele kutsal alanını, kasaba girişinde modern mezarlığın kuzeyinde Herodot Duvarı’nı arayın. Tiyatro Değirmenli Tepe’nin yamacında; kazı sürdüğü için alanın bir kısmı çevrili olabilir. Doğuda İzmir yoluna yakın Taş Kule (Pers mezar anıtı) ve güneybatıda Şeytan Hamamı denen kaya mezarı ayrı birer durak. Kalıntıların çoğu tek başına gösterişli değil; Herodotos’un anlattıklarını aklınızda tutarak gezmek onları anlamlı kılıyor.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Ömer Özyiğit, “Phokaia”, Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları, Ege Üniversitesi, İzmir 2012, s. 294-311 (çevrimiçi sürüm) — kazı dönemleri, ilk yerleşim, Herodot Duvarı, tiyatro, Athena Tapınağı, griffon heykelleri.
• Ömer Özyiğit, “Foça Kent Duvarları”, İzmir Dergisi, sayı 14 — 1040 depremi, Ceneviz ve Osmanlı onarımları, 1455.
• Herodotos, Tarih 1.163-167 ve 6.8-12 (Perseus, İngilizce çeviri).
• İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Foça ve Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, Foça’nın Tarihi Eserleri — tiyatro kazısı, Athena Tapınağı, mozaikler.
• Onur Çalık, Cumhuriyet Döneminde Foça (1923-1938), yüksek lisans tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, 2019 — 1455 fethi, 1914 olayları, mübadele.
• DHA, “Phokaia Antik Kenti’ndeki 2 bin 400 yıllık tiyatro ortaya çıkarılıyor” (11 Kasım 2023).
• Kültür Envanteri, Phokaia Antik Tiyatrosu.
• Phocaea, Massalia, Benedetto I Zaccaria ve Fokaia, Vikipedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası