Foça Kybele Tapınağı Tarihi

Son güncelleme: 14 Ekim 2026

Eski Foça yarımadasının kuzey kıyısında, dalgaların vurduğu kayalığın dibinde, ilk bakışta doğal sanılabilecek oyuklar var. Yakından bakınca kayaya düzgünce oyulmuş nişler, basamaklar ve küçük bir havuz seçiliyor. Burası bir bina değil, kayanın kendisinin işlenmesiyle yapılmış bir kutsal alan. Kazıcılar onu Anadolu’nun Ana Tanrıçası Kybele’ye bağlıyor ve denizden gelenlerin tapındığı bir yer olarak yorumluyor.

1993: kıyıda bir kutsal alan

Kutsal alan, Prof. Dr. Ömer Özyiğit yönetimindeki Phokaia kazılarının 1993 sezonunda ortaya çıkarıldı. Kazı ekibi buna, liman kıyısındaki konumu nedeniyle “Liman Kutsal Alanı” adını verdi. Özyiğit kutsal alanı MÖ 6. yüzyıl başlarına tarihliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’nün tanıtımları ise MÖ 580 tarihini veriyor.

Kutsal alanın kime adandığı hiçbir yazıtla kesinleşmiş değil. Bakanlık tanıtımının ifadesi temkinli: Phokaia’da Kybele kültünün yaygın olduğu düşünülürse bu kutsal alanın da ona adandığı tahmin edilebilir. Özyiğit ise kazılarla Kybele kültünün Phokaia’da çok önemli olduğunun anlaşıldığını yazıyor.

Athena’dan önce Kybele

Özyiğit’in yorumu, kutsal alanı Phokaia’nın en büyük tapınağıyla birlikte okuyor. Ona göre Kybele’nin kaya tapım alanı ilk olarak yukarıdaki kayalık tepenin üzerindeydi. MÖ 6. yüzyılın başlarında kentin baş tanrıçası Athena için büyük tapınak tam bu tepede yapılmaya karar verilince Kybele’nin tapım alanı deniz kıyısına indirildi. Özyiğit, Athena Tapınağı’nın “tanrıça Kybele’nin kutsal alanı üzerine” yapıldığını yazıyor. Yani bugün kıyıda görülen nişler, Athena’dan daha eski bir kültün yeni yeri.

Bu dönem Phokaia’nın en zengin yıllarıydı. Phokaialılar Batı Akdeniz’de Massalia (Marsilya) ve Alalia gibi koloniler kurmuş, kentin çevresi büyük bir surla çevrilmişti. Özyiğit’e göre Athena Tapınağı ve eteğindeki Kybele Açık Hava Tapınağı bu refah döneminde yapıldı.

Neye bakmalı?

Bakanlık ve Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’nün tanıtımları kutsal alanı şöyle anlatıyor:

• Beş niş: Farklı büyüklüklerdeki beş nişte tanrıça Kybele’nin heykelleri ve kabartmaları yer alıyordu. Heykeller bugün yerinde değil, yalnızca nişler duruyor.
• Adak havuzu: Kayaya oyulmuş küçük bir havuz.
• Fener yuvaları: Denizcilerin fenerlerini koyması için yapılmış küçük nişler. Tanıtımlar bunlardan yola çıkarak denizden gelenlerin burada tapındığını yazıyor.
• Dört dönemlik sur: Kutsal alanın yaslandığı kayalığın üzerindeki surlar dört ayrı yapım dönemini gösteriyor. Arkaik surlar harçsız örülmüş. Roma dönemi surlarında kireç harcı kullanılmış. Ceneviz ve Osmanlı dönemi surlarında ise kireç, kum, tuğla kırığı ve kiremit tozundan yapılan horasan harcı var.

Surlardaki bu katmanlaşma, yarımadanın 2.600 yıl boyunca nasıl kullanıldığını tek bir duvarda gösteriyor. Ceneviz ve Osmanlı onarımları için Beş Kapılar Kalesi Tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Foça’nın öbür Kybele alanları

Liman kıyısındaki alan Foça’daki tek Kybele kutsal alanı değil. Özyiğit kazılar sırasında hem Athena Tapınağı’nın kuzey yamacında hem de adalarda deniz kıyısında kayaya oyulmuş Kybele tapım alanları bulunduğunu yazıyor. Tiyatronun yakınındaki Değirmenli Tepe’de de Kybele’ye ait bir kaya mabedi ve kutsal alanlar var. Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’ne göre İncir Adası’nda da bir kutsal alan, Orak Adası’nın doğusunda da Kybele kültüyle ilişkili bir açık hava tapınağı bulunuyor. Orak Adası’ndaki alan daha sonra taş ocağı olarak kullanılmış. Özyiğit, Romalı tarihçi Titus Livius’un sözünü ettiği Bakkheion Adası’nın eski kazıcıların sandığı gibi yarımada değil, İncir Adası olduğunu da belirtiyor.

Bugün Kybele Tapınağı’nı gezerken

Kutsal alan kasabanın içinde, yarımadanın kuzey kıyısında; tabelaları takip etmek gerekiyor. Ayrı bir giriş ya da bilet yok, kıyı yolundan ve kayalığın dibinden görülebiliyor. Kaya yüzeyi deniz kenarında kaygan olabilir, nişlere tırmanmayın. Beş nişi, havuzu ve küçük fener yuvalarını ayırt etmeye çalışın; ardından başınızı kaldırıp üstteki surlarda harçsız Arkaik taşlarla sonraki dönemlerin harçlı onarımlarını arayın. Yarımadanın tepesindeki Athena Tapınağı kalıntıları ve güneybatı ucundaki Beş Kapılar birkaç dakikalık yürüme mesafesinde.

Ulaşım, süre ve çevredeki diğer yerler için: İzmir gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Ömer Özyiğit, “Phokaia”, Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları, Ege Üniversitesi, İzmir 2012, s. 294-311 (çevrimiçi sürüm) — Liman Kutsal Alanı, kıyıya taşınma, öbür Kybele alanları, Bakkheion.
• Foça İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, Foça’nın Tarihi Eserleri — 1993, beş niş, adak havuzu, fener yuvaları, surlar, Orak ve İncir adaları.
• İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Foça — MÖ 580, “tahmin edilebilir” ifadesi, Değirmenli Tepe kaya mabedi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası