Anıtkabir Tarihi

Son güncelleme: 13 Ekim 2026

Anıtkabir hakkında en çok bilinen şey sonucudur: Ankara’nın her yerinden görülen, kolonlarla çevrili bir mezar binası ve ona çıkan uzun bir aslanlı yol. Daha az bilinen, bu sonuca nasıl varıldığı. Yerin seçimi tartışmalı oldu. Proje yarışması İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında yapıldı. Yapım dokuz yıl sürdü, temel sistemi değişti, hükûmet değişti, bütçe sıkıştı ve binanın en belirgin parçalarından biri, Şeref Holü’nün üstündeki yüksek kütle, projeden çıkarıldı. Bu sayfa Anıtkabir’in 1938’den bugüne hikâyesini ve yerinde nelere bakılabileceğini anlatıyor.

1938: geçici bir mezar ve yer tartışması

Mustafa Kemal Atatürk 10 Kasım 1938’de İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda öldü. Hükûmet, anıt mezar yapılana kadar naaşın Ankara’daki Etnografya Müzesi’nde kalacağını açıkladı. Cenaze 21 Kasım 1938’de müzenin iç avlusuna konuldu ve orada on beş yıl kaldı.

Anıtkabir’in resmî sitesine göre yer seçimi için Başbakanlık müsteşarının başkanlığında bir komisyon kuruldu ve ilk toplantısını 6 Aralık 1938’de yaptı. Komisyon Ankara’nın imar planını hazırlayan Hermann Jansen’in, yeni Meclis binasının mimarı Clemens Holzmeister’in ve Bruno Taut’un görüşlerine başvurdu. İlk listede Çankaya, Etnografya Müzesi, Meclis’in arkasındaki Kabatepe, Ankara Kalesi, Gençlik Parkı, Hıdırlık Tepe ve Gazi Orman Çiftliği gibi yerler vardı; Rasattepe bu listede yoktu. Konu Cumhuriyet Halk Partisi meclis grubuna gönderildi ve 15 kişilik bir parti komisyonu kuruldu.

Resmî siteye göre komisyonun çoğunluğu başlangıçta Çankaya’dan yanaydı. Rasattepe’yi öneren, Trabzon milletvekili yüksek mühendis Mithat Aydın oldu. Tepe o sırada kentin ortasında ama çevresi boş, üzerinde birkaç küçük meteoroloji (rasat) yapısı bulunan bir yerdi ve adı da buradan geliyordu. Komisyon üyeleri tepeye çıkıp inceleme yaptı ve 17 Ocak 1939‘daki toplantıda Rasattepe büyük çoğunlukla kabul edildi. Ankaralılar tepeye, üzerindeki höyüklerden ötürü “Beştepeler” de diyordu.

Rasattepe’nin altındaki Frig mezarları

Yapı alanını açmak için tepedeki tümülüslerin kaldırılması gerekiyordu. Resmî siteye göre arkeolog Tahsin Özgüç’ün başkanlığında, Türk Tarih Kurumu’nun desteğiyle bir kazı kurulu oluşturuldu. Temmuz 1945’teki kazılarda tümülüslerin Frig dönemine ait oda mezarlar olduğu anlaşıldı. Buluntular bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergileniyor. Yani Anıtkabir, yaklaşık 2.700 yıllık bir mezarlık tepesinin üzerine kuruldu.

Savaşın ortasında bir yarışma (1941-1942)

Uluslararası proje yarışması 1 Mart 1941’de açıldı. Başlangıçta 31 Ekim 1941’de bitmesi gerekiyordu, ancak jüri zamanında oluşturulamadığı için süre 2 Mart 1942’ye uzatıldı. Avrupa savaşın en ağır günlerini yaşarken yarışmaya 49 proje geldi: Türkiye’den 25, Almanya’dan 11, İtalya’dan 9, Avusturya, Çekoslovakya, Fransa ve İsviçre’den birer tane. Biri geç ulaştığı, biri de ambalajında sahibini belirten kimlik bilgisi bulunmadığı için elendi ve 47 proje değerlendirildi. Jüride İsveçli Ivar Tengbom, Macar Károly Weichinger ve Alman Paul Bonatz’ın yanı sıra Türk mimarlar vardı.

Jüri 20 Mart 1942’de üç projeyi birinciliğe aday gösterdi: Tannenberg Anıtı’nın mimarı Alman Johannes Krüger, İtalyan Arnaldo Foschini ve İstanbul’dan Emin Onat ile Orhan Arda. Seçim hükûmete kalmıştı. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu 7 Mayıs 1942’de Onat ile Arda’nın projesini birinci seçti. Resmî siteye göre gerekçe, üç projenin birçok bakımdan eşdeğer olması, ancak Türk mimarların projesinin konuyu daha iyi ifade etmesi ve araziye daha uygun olmasıydı. Projenin değişikliklerle uygulanacağı 9 Haziran 1942’de duyuruldu. Mimarlarla sözleşme 4 Temmuz 1944’te imzalandı.

Yapım: dokuz yıl, dört kısım (1944-1953)

Temel 9 Ekim 1944‘te Başbakan Şükrü Saraçoğlu’nun katıldığı bir törenle atıldı. Yapım dört kısma bölündü: toprak tesviyesi ve Aslanlı Yol’un istinat duvarları, anıt mezar ve tören meydanını çevreleyen yapılar, taş kaplamalar ve merdivenler, son olarak Şeref Holü’nün iç işleri. Kontrol şefi Ekrem Demirtaş Aralık 1945’te görevden ayrılınca yerine mühendis Sabiha Gürayman geçti.

Süreç düz ilerlemedi. 1945’te yapılan zemin etütleri temel sisteminin değiştirilmesini gerektirdi. 1946’da yapının “kâgir ve betonarme karma” bir sistemle inşa edilmesine karar verildi. Bu değişiklik mimarlarla bakanlık arasında anlaşmazlığa, yüklenici firmayla da fiyat farkı tartışmasına yol açtı ve Türkçe Vikipedi’ye göre inşaat Mayıs 1948’e kadar durdu.

1950 seçimlerinden sonra Demokrat Parti hükûmeti işi hızlandırmak ve tasarruf etmek için bir komisyon kurdu. Komisyonda Paul Bonatz, Sedat Eldem ve iki mimarın kendisi de vardı. Rapor 29 Kasım 1950’de Bakanlar Kurulu’nda kabul edildi. En büyük değişiklik, Şeref Holü’nün üzerinde yükselecek kapalı kütlenin kaldırılmasıydı. 1944 maketinde görülen bu bölüm yapılmadı, bina bugünkü düz çatılı, kolonlarla çevrili biçimini aldı. Bayındırlık Bakanı bu değişiklikle yaklaşık 7 milyon liralık tasarruf yapılacağını açıkladı.

Taşlar ülkenin dört bir yanından geldi. Dış cephedeki sarı travertenler Eskipazar’dan, bej travertenler Kayseri’den, Şeref Holü’nün kırmızı mermeri Hatay’dan, siyahı Adana’dan, yeşili Hasandere’den, kremi Çanakkale’den, beyazı Afyonkarahisar’dan getirildi. Sembolik lahit için Osmaniye yöresindeki Gavur Dağları’ndan her biri 40 ton ağırlığında iki yekpare kırmızı taş kesildi. Resmî site yapımın 1 Eylül 1953’te bittiğini yazıyor. Türkçe Vikipedi ise bitişin 26 Ekim 1953’te duyurulduğunu belirtiyor.

10 Kasım 1953: nakil

Ölümünün 15. yıldönümünde, 10 Kasım 1953 sabahı, Atatürk’ün tabutu Etnografya Müzesi’ndeki geçici mezarından alındı ve tören eşliğinde Anıtkabir’e götürülerek anıt mezar binasının alt katındaki mezar odasına defnedildi. Şeref Holü’nün mozaikleri ve revakların freskleri de o sabaha yetiştirilmişti: mozaik montajı 22 Temmuz 1952’de, fresk çalışmaları 30 Nisan 1953’te başlamış, ikisi de 10 Kasım’da bitirilmişti.

1960-1988: Anıtkabir’deki diğer mezarlar

Anıtkabir bir süre başka mezarlara da ev sahipliği yaptı. Türkçe Vikipedi’ye göre 27 Mayıs 1960’tan sonra Millî Birlik Komitesi’nin kararıyla Nisan-Mayıs 1960 gösterilerinde ölen beş kişi, Mayıs 1963’te de 20-21 Mayıs 1963 darbe girişimi sırasında hükûmet tarafında ölen altı kişi burada toprağa verildi. Dördüncü cumhurbaşkanı Cemal Gürsel 1966’da buraya defnedildi. İsmet İnönü 25 Aralık 1973’te öldü ve 28 Aralık 1973’te Anıtkabir’e defnedildi.

1981’de çıkarılan kanunla Anıtkabir’de Atatürk’ün yanı sıra yalnız İnönü’nün mezarının kalması kararlaştırıldı. Ağustos 1988’de on bir kişinin naaşı Cebeci Askerî Şehitliği’ne, Gürsel’inki Devlet Mezarlığı’na taşındı.

Mimari: neye bakmalı?

Anıtkabir, mimarlık tarihinde İkinci Ulusal Mimarlık dönemine ve 1940’ların yeni klasik (neoklasik) anıt anlayışına bağlanıyor. Emin Onat, kendi yazısında anıtı bir sultan ya da veli türbesinden bilerek ayırmak istediklerini, Anadolu’nun eski uygarlıklarına ve “dünya klasiklerinin ortak kaynaklarına” dayandırdıklarını anlatmıştı. Doğan Kuban, kolonlarla çevrili ana kütle düzeninde Bodrum’daki Halikarnas Mozolesi’nin örnek alındığını yazar. Tasarım eleştiri de aldı: Şevki Vanlı ve Kuban, özellikle 1950 değişikliklerinden sonraki hâlini dönemin Avrupa’sındaki otoriter anıt mimarisine benzetmişlerdi.

• Aslanlı Yol: 26 basamaklı merdivenle çıkılan 262 metrelik yolun iki yanında, ikişerli gruplar hâlinde 24 aslan heykeli var. Heykelleri Hüseyin Anka Özkan yaptı. Kaynaklara göre Hitit aslanlarını, özellikle İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Maraş Aslanı’nı örnek aldı. Türkçe Vikipedi aslanların 24 Oğuz boyunu, 26 basamağın ise 26 Ağustos 1922’deki Büyük Taarruz’u simgelediğini yazıyor.
• Hürriyet ve İstiklal kuleleri: Yolun başındaki iki kule. Önlerinde, yine Özkan’ın yaptığı, yasını anlatan erkek ve kadın heykel grupları duruyor. Hürriyet Kulesi’nde Anıtkabir’in yapımını gösteren fotoğraflar ve yapıda kullanılan taş örnekleri sergileniyor. İstiklal Kulesi’nin içinde kılıç tutan bir erkek ile bir kartal kabartması var.
• Kuleler: Toplam on kule var. Piramit çatılarının tepesindeki bronz alemler Türk göçebe çadırlarını andırıyor. İç tavanlardaki freskler halı ve kilim motiflerinden alındı.
• Kabartmalar: Mezar binasına çıkan merdivenin sağında İlhan Koman’ın Sakarya Meydan Muharebesi, solunda Zühtü Müridoğlu’nun Başkomutanlık Meydan Muharebesi kabartmaları var. Kulelerdeki diğer kabartmalar Müridoğlu, Nusret Suman, Kenan Yontunç ve Hakkı Atamulu’nun işi. Heykel ve kabartma yarışması 1952’de yalnız Türk sanatçılara açıktı. Cumhuriyet ve Zafer kuleleri için başarılı bulunan proje çıkmadığından bu iki kule kabartmasız kaldı.
• Şeref Holü: Sembolik lahit, Ankara Kalesi’ne bakan büyük pencerenin önündeki nişte duruyor. Tavandaki mozaikler, Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndeki 15.-16. yüzyıl halı ve kilimlerinden alınan on bir motifin birleştirilmesiyle oluşturuldu. Mozaiklerin çoğunu Nezih Eldem tasarladı, parçalar İtalya’da üretilip Ankara’da monte edildi. Atatürk’ün naaşı, lahdin tam altındaki sekizgen mezar odasında, doğrudan toprağa kazılmış bir mezarda bulunuyor. Mezar odası ziyarete açık değil.
• Duvarlardaki yazılar: Ocak 1952’de alınan karara göre Anıtkabir’deki metinlerde yalnız Atatürk’ün sözleri yer alacaktı. Yazıların harf şablonunu Emin Barın hazırladı. Mezar binasının tören meydanına bakan cephesinde solda “Gençliğe Hitabe”, sağda “Onuncu Yıl Nutku” taş üzerine altın varakla yazılı. Türkçe Vikipedi’ye göre 1981’de Şeref Holü’nün iç duvarlarına iki metin daha eklendi: kapının sağına Atatürk’ün 29 Ekim 1938 tarihli orduya son mesajı, soluna İnönü’nün 21 Kasım 1938 tarihli taziye mesajı. Aynı yıl mezar odasına, o zamanki 67 ilden ve Kıbrıs’tan getirilen topraklar pirinç vazolar içinde yerleştirildi. İl sayısı arttıkça vazoların sayısı da arttı.

Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi

Tören meydanının revaklarında ilk müze bölümü 21 Haziran 1960’ta açıldı ve Atatürk’ün kullandığı eşyalar ile yabancı devlet adamlarının hediyelerini sergiliyordu. 2000’de başlayan çalışmalarla Şeref Holü’nün altındaki yaklaşık 3.000 metrekarelik alan da müzeye katıldı ve bütün bölüm 26 Ağustos 2002‘de “Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi” adıyla açıldı. Girişi Misak-ı Millî Kulesi’nden. Dört bölümden oluşuyor: Atatürk’ün özel eşyaları, Çanakkale, Sakarya ve Büyük Taarruz konulu panorama tablolar, Millî Mücadele ve devrimleri anlatan tonozlu galeriler ve Atatürk’ün kitaplarından, altını çizip not aldığı sayfaların örnekleriyle birlikte, bir seçki.

İnönü’nün mezarı

İsmet İnönü’nün sembolik lahdi, tören meydanının batı revakında, Barış ve Zafer kuleleri arasındaki kolonadın ortasında, Atatürk’ün mezar binasının tam karşısında. Lahdin üstünde İkinci İnönü Muharebesi’nden sonra çektiği telgraftan bir alıntı yazılı. Altındaki mezar odası ve İnönü’nün fotoğrafları ile eşyalarının sergilendiği salon her gün açık değil. Anıtkabir’in resmî sitesine göre bu bölüm her yıl İnönü’nün ölüm yıldönümü olan 25 Aralık’tan itibaren bir hafta, Cumhuriyet Bayramı’nda da üç gün halka açılıyor.

Barış Parkı

Rasattepe yapımdan önce ağaçsız, çorak bir tepeydi. Ağaçlandırma 1944’te başladı. Peyzaj planını 1946’dan itibaren Sadri Aran hazırladı. Parka 25 ülkeden tohum ve fidan gönderildi; bunlar arasında Afganistan, ABD, Japonya, Hindistan, Mısır, Yugoslavya ve Yunanistan da var. Türkçe Vikipedi’ye göre bugün parkta 104 türden yaklaşık 50.000 bitki bulunuyor. Park 1960’ların sonundan ya da 1970’lerin başından beri ziyaretçilere kapalı, ancak Aslanlı Yol’dan ve tören meydanından ağaçlık alanın büyüklüğü görülebiliyor.

Bugün Anıtkabir’i gezerken

Gezinize Tandoğan tarafındaki Anadolu Meydanı girişinden başlayıp Aslanlı Yol’u yürüyerek çıkın. Proje bu yürüyüş için tasarlandı: Onat, yolun ziyaretçiyi Şeref Holü’ne hazırlayan bir “bekleme devresi” olduğunu yazmıştı. Hürriyet Kulesi’ndeki yapım fotoğraflarına mutlaka bakın, bu sayfada anlatılan değişikliklerin çoğunu orada görebilirsiniz. Tören meydanının zeminindeki kilim desenli taş döşemelere, kulelerin tavan fresklerine ve kabartmalardaki figürlere yakından bakın. Müze için en az bir buçuk saat ayırın. Anıtkabir’in yönetimi Genelkurmay Başkanlığı’na bağlı Anıtkabir Komutanlığı’nda. Resmî ziyaret saatleri mevsime göre değişiyor.

Ziyaret saatleri, ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Ankara gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• Anıtkabir Komutanlığı, resmî site: “Anıtkabir Yerinin Seçimi”, “Proje Yarışması”, “İnşaat Aşamaları”, “Anıt Blok Hakkında”, “Müze Hakkında” ve “İsmet İnönü’nün Mezar ve Sergi Salonu”.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara Etnografya Müzesi sayfası — naaşın 21 Kasım 1938 – 10 Kasım 1953 arasında müzede kalışı.
• Anıtkabir (kapsamlı kaynakçasıyla; Wilson, Kuban, Vanlı ve 1944-1953 Resmî Gazete, TBMM tutanaklarına atıflar) ve Anıtkabir (İngilizce), Vikipedi.
• Wilson, Christopher S. (2013). Beyond Anıtkabir: The Funerary Architecture of Atatürk. Farnham: Ashgate (Vikipedi aracılığıyla).

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası