Balabanbey Kalesi Tarihi

Son güncelleme: 16 Ekim 2026

Bursa’nın Osmanlı tarihi kentin içinde değil, dışında başlar. Osman Gazi’nin kuvvetleri, sarp kayalıklarla çevrili Bizans kalesini doğrudan alamayınca kentin iki yanına birer küçük hisar kurdu ve yolları kesti. Doğudakine komutan olarak atanan Balaban Bey’in adıyla anılan bu hisar, Kültür Envanteri’ne göre Osmanlıların Bursa’da yaptığı ilk yapıdır. Bugün ayakta kalan duvarları bir mahallenin, bir okulun bahçesinin içinde. Hakkında yazılanlar da çoğunlukla kuruluş anlatılarına ve yerel kurumların metinlerine dayanıyor; bu yüzden bu sayfa kısa tutuldu. Kentin genel tarihi ve Bursa kuşatması için Tophane Surları tarihi sayfasına bakabilirsiniz.

Havale kulesi: kuşatma değil abluka

Erken Osmanlı fetihlerinde surlu kentler çoğu zaman saldırıyla değil, uzun ablukayla alındı. Halil İnalcık’ın Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki Osman I maddesi bu taktiği İznik örneğiyle anlatır: Osman, kentin karşısındaki bir dağ yamacına bir “havale kulesi” yaptırmış ve içine küçük bir kuvvet yerleştirmişti. Diyanet ansiklopedisinin Bursa maddesine göre Bursa da benzer bir abluka siyasetiyle sıkıştırıldı. On yıldan uzun bir süre dışarıdan yardım alamayan kent, 6 Nisan 1326’da Osmanlılara teslim oldu.

Yıldırım Kaymakamlığı’nın metnine göre Osman Gazi, Bilecik, İnegöl ve Yenişehir’den sonra Bursa’ya yöneldi. Kale kolay alınamayacağı için biri kentin doğusundaki tepede, öteki batıdaki kaplıcaların yakınında iki gözetleme yeri kurdurdu ve giriş çıkışları denetleyerek kenti ablukaya aldı. Doğudakine Balaban Bey, batıdakine Gazi Aktimur dizdar olarak atandığı için iki hisar onların adlarıyla anıldı. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin turizm sitesi Visit Bursa, Balaban’ı Osman Gazi’nin kardeşi Gündüz Bey’in yakın arkadaşı olarak tanıtıyor.

Yapım tarihi için kesin bir belge yok. Kültür Envanteri hisarın 1303’te, yaklaşık bir yılda yapıldığını ve Balaban Bey’in kuvvetleriyle uzun yıllar burada kaldığını yazıyor. Visit Bursa ise yalnızca 13. yüzyıl sonu ile 14. yüzyıl başını veriyor.

“Beni şu gümüşlü kümbete gömün”

Hisarla en çok anılan sahne, Osman Gazi’nin buradan Orhan’a Bursa kalesindeki bir manastırın kubbesini gösterdiği anlatısıdır. Rivayete göre güneşte parlayan kurşun kubbeyi işaret eden Osman, “Beni şol gümüşlü kümbete gömün” der. Kültür Envanteri bu sözün bir vasiyetten çok kentin alınması için verilmiş bir buyruk olduğunu yorumluyor. İnalcık’ın maddesi de vasiyetin kendisini Osmanlı rivayetine dayanarak aktarıyor: Osman, Orhan Bursa’yı kuşatırken, büyük olasılıkla 1324’te öldü ve vasiyeti gereği kale içinde “Gümüşlü Kubbe” denen manastırın kubbesi altına gömüldü. Ama bu sözün tam olarak Balabancık Hisarı’nda söylendiği bir kaynakta değil, sonraki anlatılarda geçiyor. Bugün hisarın batı duvarında bu sahneyi gösteren bir rölyef var.

Köşk, yurt, karakol

Kültür Envanteri’ne göre fetihten sonra işlevini yitiren hisarın duvarları uzun süre bahçeler arasında metruk kaldı. 1870’lerde Bursa’da İtalyan konsolosluğu yapan Teranyo adlı bir tüccar araziyi satın aldı ve beden duvarlarının üzerine bir köşk yaptırdı. Onun ölümünden sonra satılan bina Ermeni öksüzler yurdu olarak, Bursa’nın Yunan işgalinden kurtuluşundan sonra da jandarma karargâhı olarak kullanıldı. Bu binadan bugün iz kalmadı.

Neye bakmalı

• Duvar örgüsü: Kültür Envanteri’ne göre duvarlar moloz taştan, aralarda üç sıra tuğla hatılla örülmüş. Bu, erken Osmanlı yapılarında Bursa’da sık görülen bir teknik.
• Batı duvarındaki kemerli açıklıklar: 2006 kazısı bu açıklıkların, duvarların altında yer alan daha eski bir Bizans yapısıyla bağlantılı olduğunu gösterdi. Yani hisar boş bir tepeye değil, önceki bir yapının üzerine kuruldu.
• Rölyef: Batı duvarında Osman Gazi’yi ve “gümüşlü kümbet” sahnesini canlandıran modern rölyef.

Bugün Balabanbey Kalesi’ni gezerken

Kültür Envanteri’ne göre hisarın yalnızca batı ve kuzey duvarları günümüze ulaştı. Yıldırım Belediyesi 2006’da kazı yaptırarak bu duvarları açığa çıkardı ve restore ettirdi; hisar 6 Nisan 2006’daki fetih kutlamasında açıldı. Kaymakamlığın metnine göre Bursa’nın fethi şenliklerinin bazı törenleri hâlâ burada yapılıyor. Duvarların iç kısmında öğretmen lojmanları ve Balabancık İlköğretim Okulu bulunuyor. Burası düzenlenmiş bir ören yeri değil; duvarları dışarıdan, okulun ve mahallenin düzenine saygı göstererek görmek gerekiyor. Hisarın bulunduğu sırt Bursa ovasına ve eski kente bakıyor; Osman’ın kuvvetlerinin kaleyi nereden gözlediğini anlamak için bu bakış yeterli. Yakındaki Yıldırım Bayezid Camii ve Emir Sultan Camii aynı gezide görülebilir.

Ulaşım ve çevredeki diğer yerler için: Bursa gezilecek yerler rehberi.

Sıkça sorulan sorular

Kaynakça

• T.C. Yıldırım Kaymakamlığı, “Balabanbey Kalesi – Balabancık Hisarı” (2 Ekim 2026’da erişildi).
• Kültür Envanteri, “Balabanbey Hisarı”.
• Bursa Büyükşehir Belediyesi, Visit Bursa, “Balabancık Hisarı”; Yıldırım Belediyesi, “Balabanbey Kalesi”.
• İnalcık, Halil. “Osman I”, TDV İslâm Ansiklopedisi — havale kulesi taktiği, Osman’ın ölümü ve Gümüşlü Kubbe.
• “Bursa”, TDV İslâm Ansiklopedisi — abluka ve 6 Nisan 1326 teslimi.

---

👤 Hakkımızda | ✉️ İletişim | 🔐 Gizlilik Politikası